Μερικά αρχικά συμπεράσματα για τις οχυρώσεις του 1ου τύπου (ΠΕΧ και ΜΕΧ).

Οι οχυρώσεις της ΠΕΧ, οι οποίες έχουν βεβαιωθεί από ανασκαφική έρευνα, (Koυκουμ Ι) εντοπίζονται για πρώτη φορά στην Χαονία και σε ολόκληρη την Αλβανία(87) . Βρίσκονται επάνω από χαμηλούς (ύψους έως 100μ.) λόφους τοποθετημένες σε απόκρημνα σημεία, όπου διαμορφώνουν χαμηλό λιθόκτιστο περίβολο Παρόμοιες οχυρώσεις βρίσκονται στον βορειοελλαδικό χώρο(88) και στην Αττική(89).. Οι οχυρωμένες θέσεις αυτού του τύπου βρίσκονταν σε τέτοια σημεία, ώστε να ελέγχουν τους ορμίσκους και τους δρόμους των παραλίων περιοχών89. Η λειτουργία αυτού του τύπου οχύρωσης αποσκοπούσε στη φύλαξη των εριφίων90, τα οποία ήταν η βασική ιδιοκτησία των κοινοτήτων.

87- Αρκετές οχυρώσεις βρίσκονται στην Ν.Α. Αλβανία και περιμένουν την έρευνα. Όσο αφορά τις οχυρώσεις στην Β.Δ. Αλβανία(Gajtan) τελευταία έχουν χρονολογηθεί στην ΠΕΧ. Βλέπε παραπάνω σημείωση 8. Για τον βορειοελλαδικό χώρο αναφέρεται ότι : είναι αξιοσημείωτο, και δεν αμφισβητείται από τους ερευνητές η ύπαρξη οχυρώσεων σε οικισμούς κατά την πρώιμη εποχή του χαλκού. Και ιδιαίτερα για την Θεσσαλία τονίζεται ότι η παρουσία οχυρωματικών περιβόλων ήταν συνηθισμένο φαινόμενο σε όλη τη διάρκεια της νεολιθικής εποχής. Ιωάννης Ασλάνης, 1990, σελ. 20,42. Όμοιας μορφής οχύρωση της πρώιμης εποχής του χαλκού έχουν βρεθεί στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στην Αττική: στα μεσόγεια (π.χ. Σπάτα, Πύργος Βραυρώνας, Βραυρώνας, Ραφήνα Α 1, Μαραθώνα, Κορωπί, Βελατούρι, Κερατέας, Κίτσι, Χαλάνδρι (Τσακός)). Ντ. Κόνσολα, Η πρώιμη αστικοποίηση των πρωτοελλαδικών οικισμών, 1984, σελ. 70-104. Γεωργίου Στιλ. Κορές, Eελλαδικοί πολιτισμοί, έκδοση Αθήναι, 1985, σελ. 142-144.: Όλγα Κακαβογιάννη: Ο πρωτοελλαδικός οικισμός στο Κορωπί και η μελέτη της πρωτοελλαδικής Αττικής. ο.π. σελ. 325. Στην Χριστός Κορωπίου, Νικολάου Χ. Κότζια: Ανασκαφαί εν Προφήτη Ηλία Υμηττού, ΠΑΕ 1950,εικ.19-20 σελ. 165-172. Στην Patroklou Charax, Vouliagmeni, Thorikos, Trikorinthos, Afinda. James R. McCredie, fortified military camps in Attica, Amerikan school of classical studies at Athens princeton, new jersey. Institute of fine arts, New York University. May 10, 1964. p. 18-35. Επίσης απλές οχυρώσεις με οχυρωματικούς περιβόλους, μικρού συνήθως πάχους και χωρίς τα χαρακτηρίστηκα κατηγορίας οικισμών αναφέρονται Θήβα Α, Μόνικα Α, Ασκιτάρειο Α, Αίγινα Α. Ντ. Κόνσολα, 84 σελ. 102-104 Όμοια μορφή έχει και η οχύρωση Διμήνι, για την ποία αναφέρονται τα εξής: Η αμυντική λειτουργία των περιβόλων του Διμηνίου συνεχίζει και στη πρώιμη εποχή του χαλκού (φάση τρίτη) στο χώρο που περιέκλειε ο εσωτερικός περίβολος. Ιωάννης Ασλάνης, Οι οχυρώσεις στους οικισμούς του βορειοελλαδικού χώρου κατά την χαλκολιθική περίοδο και η περίπτωση του Διμηνίου, 1990, σελ. 20, 42. Τρεις οχυρωματικοί περίβολοι αναφέρονται για τον Άγιο Δημήτριο στην Τριφυλία. Kostas Zachos Early Helladic settlment in ancient Triphilia. Studies in Mediterranean Archeology. Early Helladic. June 8, 1985. Edited by Dobin Hδgg and Dora Konsola. Gφtedorg 1986. p. 28-37. (13-) Παραπάνω σελ. 3. --------------------------------------Όμοιας μορφής οχύρωση παρουσιάζεται στον οικισμός 257 (Σωτήριο 1), για τον οποίον αναφέρεται ότι υπάρχει οχυρωματικός περίβολος. Γραμμένος κ.ά., Από τους προϊστορικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας, Έκδ. Εταιρείας Μακεδόνικων Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1997, σελ. 87. Οχυρώσεις της ΜΕΧ εποχής έχουν εντοπιστεί ύστερα από την επιφανειακή έρευνα στην Αττική (Αφήντα και Τρικόρινθο). McCredie, 66, Αφήντα, p. 81. Όσον αφορά την οχύρωση του Τρικόρινθου (p. 38), αναφέρει πως εκεί βρέθηκε Μυκηναϊκή κεραμική και το ονομάζει Ακρόπολη της Μυκηναϊκής εποχής. P. 38-41.---------
----------ΟΧΙε στρατηγικό σημείο βρίσκεται η οχύρωση Korinos (Αττική) η οποία επίσης δεν έχει ίχνη κατοίκησης. Γι' αυτό η οχύρωση έχει χαρακτηριστεί ως περίεργη. McCredie, 64, p. 84.

89-- -- -- Το όνομα αυτής της χερσονήσου Πανόρμα προέρχεται από το αρχαίο όνομα Panormus, του λιμανιού Panormus, το σημερινό Παλέρμο. Βλέπε παρακάτω σημ. 10.
Το λιμάνι Παλέρμο (Panormus) είναι κατάλληλο για των ελλιμενισμό των πλοίων. Το Panorma αναφέρεται σαν μεγάλο λιμάνι από τα αρχαία χρόνια. Ο STRABON GEOGRAPHIE TOME IV. LIBRE, VII, 7. 5, Les Belles Letteres, Paris, 1989. L'Epire. σελ. 139. Γράφει: «Το ταξίδι με το πλοίο από τις περιοχές των Χαόνων προς την ανατολή και προς το λιμάνι της Αμβρακίας είναι χίλια τριακόσια στάδια από τα Κεραύνια όρη μέχρι το λιμάνι της Αμπρακίας. Σε αυτή την απόσταση βρίσκεται το Πανόρμους (Panormus), μεγάλο λιμάνι ανάμεσα στα Ακροκεραύνια όρη. Υπάρχει και ένα άλλο λιμάνι, ο Ονχεσμός, απέναντι του οποίου βρίσκεται η δυτική παραλία της Κέρκυρας». Ότι το Panorma ήταν σημαντικό λιμάνι το αποδεικνύουν και τα εξής δεδομένα: Στις δύο πλευρές του λιμανιού, στις χερσονήσους, βρίσκονται προϊστορικές οχυρώσεις (στην κορυφή της δυτικής χερσονήσου βρίσκεται η οχύρωση Κάστρο της Αλμερύδας, παρακάτω σελ. 4). Επίσης βαθιά στη θάλασσα έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός οστράκων, τα οποία χρονολογούνται από τους αρχαϊκούς χρόνους μέχριη το μεσαίωνα (τα όστρακα φυλάσσονται στο ιστορικό μουσείο του Αυλώνα. Το λιμάνι Παλέρμο επικοινωνεί με την κοιλάδα του Κηπαρό (από όπου απέχει 1χλ.) μεταξύ του διάσελου της Σούγκας (υψ. 30μ.). Η κοιλάδα αυτή αποτελεί βαθύ φαράγγι μεταξύ των Ακροκεραυνίων ορέων, όπου περνά το κύριο πέρασμα προς την ενδοχώρα, στο Kurvelesh όπου διασταυρώνονται οι δρόμοι προς τους παραπόταμους του Αώου, δηλ. Shushica και Drino. Για την τοποθεσία του λιμανιού Panormus(Palermo) ο Prof. N. G. L. Hamond, The geography, the ancient remains, the history and the topography of Epirus and adjacent areas, Oxford, 1967, (A New York Times Company, 1981), p. 124, 129, αναφέρει ότι γύρω από το λιμάνι Palermo δεν έχει δρόμους για την επικοινωνία με την ενδοχώρα και δεν εντοπίστηκαν ίχνη οικισμού ή άλλου αρχαίου αντικειμένου. Έτσι ο Hamond πιστεύει ότι το λιμάνι Panormus είναι το αρχαίο λιμάνι Oricum (στο κόλπο του Αυλώνα). Αλλά η άποψή του δεν είναι δεκτή. Παρόμοιο φαινόμενο παρουσιάζεται στην Αττική, για την οποία αναφέρεται ότι οι μισοί από τους 35 οικισμούς και θέσεις (αρκετές από τις οποίες είναι οχυρωμένες θέσεις) της πρώιμης εποχής του χαλκού βρίσκονται στις ακτές. Κ. Συριόπουλος. Η προϊστορία της Στερεάς Ελλάδος, 1968, σελ. 80. R. Hope Simson-O. Dickinson, A gazetteer of Aegean Civilization. The Bronze Age, vil. I, Mainland and Islands, Sima LII (1979), σελ. 198-219. Κακαβογιάννη, σελ. 325. Βλ. παραπάνω σημείωση 8. Επίσης ο McCredie, 64, p. 103-107, αναφέρει ότι οι οχυρωμένες θέσεις στην Αττική βρίσκονται σε τέτοια σημεία, ώστε να ελέγχουν τους δρόμους οι οποίοι διασχίζουν την Αττική.
90- Την κτηνοτροφική λειτουργία την επιβεβαιώνει η μορφή των εισόδων, ο ενδιάμεσος τοίχος στην Κουκούμ (εικ.. 3) και ο τοίχος (φράχτης) δίπλα τους. (Τσιπι εικ. 6) Βλ. παραπάνω σημείωση 9 και 21. Ο κτηνοτροφικός χαρακτήρας στην περιοχή αποδεικνύεται και από τα παλιότερα δεδομένα στο Σπήλαιο-Χειμάρρα, όπου έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός οστών προβάτων, γουρουνιών και βοδιών. Mustilli, 41, f. 678. ( Κατά τη διάρκεια των ανασκαφικών εργασιών, στην οχύρωση Kukum, παρακαλέσαμε τους βοσκούς να βάλουν τα κοπάδια τους στο εσωτερικό του περιβόλου. Έτσι διαπιστώσαμε ότι στο χώρο που περικλείει ο περίβολος μπορούσαν να διανυκτερεύσουν περίπου 300 αιγοπρόβατα, δηλαδή ένα κοπάδι.)-----

Οι κατοικίες, λίγες στον αριθμό, ήταν διατεταγμένες περιμετρικά, εσωτερικά του περιβόλου για να αφήσουν περισσότερο χώρο για τα ερίφια. Οι επιχώσεις των στρωμάτων (Κουκούμ Kukum I-II-ΙΙΙ) ακουμπούν εσωτερικά του περιβόλου. Έτσι πιθανός η οχύρωση Κουκούμ Kukum ιδρύθηκε στην πρώιμη εποχή του χαλκού και συνεχίζει να λειτουργεί σε όλη την εποχή του χαλκού. Παρόμοιο φαινόμενο συμβαίνει και στην οχύρωση Ngura, η οποία ιδρύθηκε στην ΜΕΧ και λειτουργεί και στην ύστερη εποχή του χαλκού. Βασισμένοι στην κεραμική συμπεραίνουμε τα εξής: η κεραμική της ΠΕΧ εκπροσωπείται από όστρακα χειροποίητων αγγείων με πλαστική διακόσμηση και κατάγεται από την κεραμική της προηγούμενης φάσης (Νεότερη Νεολιθική) στην περιοχή Spilea και Velce (Σπήλαια Βέλτσα).Βρίσκονται όστρακα, με την επιφάνεια καλυμμένη με λεπτό επίχρισμα, από σκούρο ,γκρίζο ή μελανά μονόχρώμα αγγεία με σαφή μινυεα στοιχεία.91 Η κεραμική της ΜΕΧ (Κουκούμ IΙ-Γκούρα Ι) είναι καλύτερης ποιότητας και κατάγεται από την προηγούμενη φάση (Κουκούμ Ι) 92.Οι συνεχόμενες φάσεις (Κουκούμ Ι- Κουκούμ IΙ) αποδεικνύουν ότι η μετάβαση από την πρώιμη Χαλκοκρατια γίνεται ομαλά όπως αναφέρεται και για την υπόλοιπη Ηπειρο93. Μερικά όστρακα από χαρακτηριστικές τάξεις αγγείων των μεσοελλαδικών χρόνων, των μινυείων δηλ. και των αμαυρόχρωμων (Matt-painted), ένα όστρακο με μαστοειδή (ημισφαιρική) απόφυση διακόσμηση ,
με λεπτό τοίχωμα., καλυμμένη από παχύ στρώμα μαύρου βερνικιού με γυαλισμένη επιφάνεια., και ένα όστρακο απ' τη Μυκηναϊκή κεραμική αποδεικνύουν ότι είναι επείσακτες ή επηρεασμένες απ΄ τη Ν. Ελλάδα όπως αναφέρεται και για την Μυκηναϊκή κεραμική στην Ηπειρο94.
____________________________________________________________
91-Στοιχεία τα οποία παρατηρούνται και στην υπόλοιπη Ήπειρο Θ. Ι. Παπαδόπουλος, Η εποχή του χαλκού στην Ήπειρο «Δωδώνη» 5, Ιωάννινα 1976 σελ. 272).
92-Παρόμιο φαινόμενο αναφέρεται και για την κεραμική της MΕΧ στην ΝΑ Αλβανία. Maliq. Prendi, 77-78, f. 9-11; Και στην Δ. Ελλάδα (Ιθάκη, Leucas). Hamond, 67, f. 305, 308.
93- Θανάσης Ι. Παπαδόπουλος (ΔΩΔΩΝΙ 5,1976,σ.272.).
94- Θ. Ι. Παπαδόπουλος. Το πρόβλημα των εξωτερικών σχέσεων της προϊστορικής Ηπείρου στη 2η χιλιετία π.Χ. 1987 σ.161,162, και Βλ. παραπάνω σημειώσεις ,49-53.83.
_____________________________________________________________

Στην ΜΕΧ (Γκούρα Ι) παρουσιάζoνται για πρώτη φορά στην Χαονία, οι λαβές Wish-Bone οι oποίες έως τώρα ήταν γνοστά μόνο στις προϊστορικές θέσεις της ΝΑ Αλβανίας όπου έφτασαν μέσω των εμπορικών επαφών95 με την Μακεδονία.. Αυτές οι λαβές , στη Θεσσαλία εμφανίζονται στην ΠΕΧ, στην Ιθάκη στη ΜΕΧ και στην Ήπειρο μετά το 1700 π.Χ. και κατάγονται από τη Μακεδονία..96 Πιθανώς στην Χαονία αυτές οι λαβές έφτασαν μέσω των εμπορικών επαφών με τα νησιά της Δ. Ελλάδας όπως έφτασε και η Μυκηναϊκή κεραμεική.97
Η εικόνα των ΠΕΧ και ΜΕΧ θέσεων της Χαονίας σε σχέση με τις νεολιθικές θέσεις (νεότερη νεολιθική) παρουσιάζει τα εξής: η νεολιθική εποχή αντιπροσωπεύεται από 5 οικισμούς, 3 ανήκουν στον τύπο των σπηλαίων98 και οι άλλοι 2 στον τύπο της τούμπας. Η πρώιμη εποχή του χαλκού αντιπροσωπεύονται από 7 θέσεις. Οι 4 από τις 7 έχουν νεολιθική κατοίκηση. Οι άλλες 3 εμφανίζονται για πρώτη φορά, είναι οχυρωμένες θέσεις και βρίσκονται σε λόφους στην παραλία της Χαονίας (Χειμάρρα). Η ΜΕΧ αντιπροσωπεύεται από 8 θέσεις, 4 από αυτές έχουν νεολιθική και ΠΕΧ κατοίκηση. Οι άλλοι 4 εμφανίζονται για πρώτη φορά, οι 3 από τις 4 βρίσκονται σε ε1πίπεδα εδάφη και μόνο 1 είναι οχύρωση (Ngura). Η ΠΕΧ στην ΒΔ Αλβανία 99 αντιπροσωπεύεται από 2 οικισμούς, οι οποίοι δεν κατοικήθηκαν καθόλου στο παρελθόν και βρίσκονται στις φυσικά οχυρωμένες θέσεις. Σε σύγκριση των οχυρωμένων και επίπεδων θέσεων
-----------------------------------------------------------------------------------------
95-Αυτές επαφές είναι γνοστά και στην νεολιθική εποχή και στην εποχή του χαλκού. Prendi, 77-78, f. 6.Επίσης είναι γνωστό ότι οι έμποροι της Θεσσαλίας έπαιρναν οψιανό από την Αλβανία όπου γινόταν η επεξεργασία του οψιανού (όπως αναφέρει ο Τσούτας). Hamond, 67, f. 299.
96-Hamond,67,p.269,305,308,309.
97- Βλέπε παραπάνω σημείωση 84.Αξιοσημείωτη είναι η απουσία των λαβών Wish-Bone στης άλλες περιοχές της Αλβανίας (Εκτός Ν.Α. Αλβανιας)
98-Στην σπηλιά στο Konispol, ( Αγ. Σαράντα), οι ανασκαφές έγιναν το 1989-1990. Musafer Korkuti, Iliria, 1990, 2, f. 249-250.Το 1992-1994 (συνεργασία Αλβανια-Η.Π.Α.) Musafer Korkuti, Iliria,1995,1,2,f.249-250. Στη Σπηλιά αυτή εντοπίσθηκαν συνεχόμενα στρώματα κατοίκισης απ' τη παλαιολιθική εποχή έως στη αρχαϊκή εποχή.
99-Ένα από τους 2 Gajtan είναι οχυρωμένος και μάλιστα με μεγάλη έκταση, και είχε χρονολογηθεί στην ΥΕΧ. S. Ιslami- H. Ceka, Nouvelles donθes sur l'antiquitθ Illirienne en Albanie, «Studia Albanica» I, 1964, p. et suiv. Σε δεύτερη μελέτη η κεραμική, φάση Gajtan Ι, χρονολογήθηκε στην πρώιμη εποχή του χαλκού. Jubani, 83, p. 249.

κατά την ΠΕΧ στην Χαονίας, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή, παρατηρούμε ότι οι ΠΕΧ θέσεις με νεολιθική κατοίκιση, βρίσκονται σε επίπεδα εδάφη100 και στα σπήλαια. Προκύπτει αύξηση101 των θέσεων και σαφής αύξηση του ύψους τους.. Οι οχυρωμένες θέσεις βρίσκονται στην παραλία, εμφανίζονται για πρώτη φορά, και δεν κατοίκησαν καθόλου στο παρελθόν.
Σε μια ερμηνευτική προσπάθεια, για την εξήγηση της ίδρυσης των οχυρωμένων θέσεων κατά την ΠΕΧ στην Χαονία παρουσιάζεται το εξής: α) Σε αυτή την εποχή εμφανίζεται κίνδυνος και ιδιαίτερα στην παραθαλάσσια περιοχή. β) Από της οικονομικές μεταβολές.. Παρατηρείται η αύξηση της κτηνοτροφίας, και η πτώση102 της παραγωγικότητας του εδάφους. Οι οχυρώσεις είναι κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις σε λοφώδη εδάφη (δίπλα από πεδινές περιοχές, όπου εκτείνεται η ζωή), όπου μπορούσαν να βόσκουν τα ερίφια και να διανυχτερεύσουν σε περιόδους που εμφανίζονται κίνδυνοι. Τα ερίφια ήταν η βασική περιουσία των κατοίκων και μάλιστα με δυνατότητα διαφύλαξης. γ) Από της κοινωνικές μεταβολές. Στις οχυρώσεις μπορούσε να κατοικήσει περιορισμένος αριθμός ανθρώπων, η ποιο πλούσια, πατριαρχική οικογένεια, οι οποία θα είχε και την ιδιοκτησία των εριφίων.
----------------------------------------------------------------------------------------
100-Σε επίπεδα εδάφη βρίσκονται οι ΠΕΧ θέσεις με νεολιθική κατοίκιση στην Ν.Α. Αλβανία.. Prendi F.66, Maliq ΙΙ (α-β), f. 257. Και στην Α. Μακεδονία, Δ. Γραμμένος, «Συμπέρασμα από τη μελέτη των προϊστορικών οικισμών της Α. Μακεδονίας. Η Καβάλα και η περιοχή της». Θεσσαλονίκη 1980, σελ.242.
101- Αύξηση των οικισμών της ΠΕΧ παρουσιάζεται και στην Κεντρική Μακεδονία . Δ. Γραμμένος, 1997 σελ. 91.
102- Η πτώση της παραγωγικότητας του εδάφους στην πρώιμη εποχή του χαλκού αναφέρεται και για την ανατολική Μακεδονία. Δ. Γραμμένος,1980, σελ. 239. Επίσης, η πτώση της παραγωγικότητας και αύξηση της κτηνοτροφίας στην ΠΕΧ αναφέρεται και στην ΝΑ Αλβανία. Prendi F., 77-78, f.2, ____________________________________________________________
Πιθανός υπήρχε αριστοκρατία και το φαινόμενο της ιεραρχικής103 οργάνωσης. Το φαινόμενο της ιεραρχικής οργάνωσης εμφανίζεται και στον βορειοελλαδικό χώρο, όπου εντοπίζεται και ο συνδυασμός του μεγάρου με την οχύρωση. Τελικά συμπεραίνουμε (συνοψίζουμε) πως οι οχυρώσεις (ο τρόπος κατασκευής των οχυρώσεων) της ΠΕΧ και ΜΕΧ στην Χαονία είναι απομιμήσεις των οχυρώσεων της Αττικη104 Πυθανος μεταξύ της δυτικής Ελλάδας μεταφέρθηκε στην Χαονια και η Μυκηναϊκή κεραμική και οι λαβές Wish-bone. Δηλαδή μέσο των εμπορικών επαφών και αρχαίων θαλασσινών δρόμων (Χαονία-Δ.Ελλάδα- Πελοπόννησο- Αττική). Οι δρόμοι αυτοί έχουν διασχιστεί από τους εμπόρους απ' την νεολιθική105 εποχή. Με τον ίδιο τρόπο επαφών εξηγείται και η ομοιότητα της κεραμικής της Χαονίας με αυτήν της Β.Δ. Αλβανίας.
_________________________________________________________
103- Το φαινόμενο της ιεραρχικής οργάνωσης αναφέρεται και για την Μακεδονία. Δ. Γραμμένος, 1997, σελ. 90, 91. και για την Θεσσαλία Ασλάνης, 1990, σελ. 42, 35
104- Ο γράφον καταλήγει σε αυτό το συμπέρασμα από τα έως τώρα δεδομένα από τις ΠΕ οχυρώσεις της Αττικής(Πύργου Βραώνα, Ραφήνα, Κάστρο Κοροπιου κλπ..)και από τη ανασκαφική έρευνα (Ζάγανη-Σπάτα) και επιφανειακή έρευνα που έχει κάνει αυτός στις αρκετές οχυρώσεις της Αττικής
105- Οι έμποροι της νεολιθικ ής εποχής πηγαίνουν βαθιά στην Βέλτσα. Επίσης, ενδιαφέρων παρουσιάζει η νεολιθική της Εύβοιας στην Ορικία και ποιο βαθιά στο Θρονιών (Κανίνα). Hamond, 67, f. 298.

ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΧΑΟΝΙΑΣ

Γιαννο Κοτσι

ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΟΧΥΡΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΧΑΟΝΙΑΣ(1)
Η Χαονία, καταλαμβάνει το βορειοδυτικό τμήμα της Ηπείρου, δηλαδή νοτιοδυτικό τμήμα της Αλβανίας. Αρχικά περιλάμβανε τα Ακροκεραύνια όρη, δηλ. την παραλία της Himare(Brgdeti) και την ενδοχώρα της Kurvelesh, αργότερα η ομοσπονδία των Χαόνων περιλάμβανε το λεκανοπέδιο της Delvina και την κοιλάδα του παραπόταμου Drino, δηλαδή, το λεκανοπέδιο τις Αργυρόκαστρο(2).Η παραλία της Χαονίας (εικ. 1). Έχει ως αφετηρία, στα βόρεια, το Kepi i Gjuhezes (Χερσόνησος Γλώσσα) και στα νότια εκτείνεται ως το Kapoqefal, κοντά στους Saranda. Αποτελεί μια ενιαία γεωγραφική ενότητα που σήμερα ονομάζεται παράλια της Himares ή Bregdeti . Πρόκειται για μία στενή ζώνη, μήκους 75χλμ. και πλάτους 5χλμ., ανάμεσα στο Ιόνιο πέλαγος και στα Ακροκεραύνια όρη. Η περιοχή είναι ημιορεινή με περιορισμένο αριθμό πεδινών εκτάσεων. Με τις γειτονικές περιοχές η επικοινωνία επιτυγχάνεται (γίνεται) μέσω συγκεκριμένων περασμάτων. Με τις βόρειες περιοχές η επικοινωνία πραγματοποιείται από το διάσελο (υψ. 250μ.) Ravena( Ραβέννα) και το ψηλότερο 1025μ του LIogora. Στα ανατολικά η επικοινωνία με την ενδοχώρα διευκολύνεται από δύο βαθιά φαράγγια στο Qeparo και στο Borsh και νότια από το χαμηλό πέρασμα (υψ. 150μ.) Shen Vasil. Σε αυτήν την παραλία σχηματίζονται αρκετοί ασφαλείς κόλποι, οι οποίοι προσφέρονται για τον ελλιμενισμό μικρών πλοίων, π.χ. λιμάνι Palermo(το αρχαίο λιμάνι Panormus), Skalome(Qeparo), Jial(Vuno) και Spilea (Himare). Οι κλιματολογικές συνθήκες στην περιοχή είναι ήπιες και γι' αυτό είχε επιλεγεί ως χώρος κατοίκησης ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους. Οι ανασκαφές και οι ως τώρα μελέτες έχουν δείξει ότι η πρώτη εγκατάσταση στην περιοχή χρονολογείται στη νεότερη νεολιθική εποχή στη Spilea(3). Συχνότερα όμως είναι τα ίχνη κατοίκησης κατά την εποχή του χαλκού(4). Οι προϊστορικές οχυρώσεις(5) είναι μέχρι στιγμής 22, και εκτείνονται ομοιόμορφα σε όλη την παραλία. Οι θέσεις, πολλές από τις οποίες είναι αμιγείς, έχουν ερευνηθεί επιφανειακά κατά τη διάρκεια συχνών επισκέψεων και λίγων ανασκαφών. Σε πολλές θέσεις οι επιδώσεις είναι τόσο λεπτές ώστε και η ανασκαφική έρευνα δε θα προσέφερε περισσότερα στοιχεία. Στις οχυρώσεις , Kukum, Cip, Gjashnjar, Karos, και Kadafiq(Kuc), όπου υπάρχουν μερικές προϊστορικές φάσεις, η ανασκαφική έρευνα θα ήταν δυνατό να διασαφηνίσει τη χρονολογία.
1- Οι αρχαίοι συγγραφείς τοποθετούν την Χαονία στα Ακροκεραύνια όρη. PLINI. Natural History in ten volumes. Volume II. Libri III-VII. Cambrige, Massachusetts Harnard University press, London.Book IV: «I Epirus in the wide seuse of term begins at the mountens of Himara. The people that it contains are first the Chaones who give their name to Chaonia, and then Thesproti and Antigoneuses»; Η Ήπειρος γενικά, αρχίζει στα Ακροκεραύνεια Όρη. Αυτή περιλαμβάνει στην αρχή τους Χαόνες (Χαόνιους) απ' όπου προέρχεται και το όνομα Χαόνια, Θεσπρωταίοι, Αντιγοναίοι. Επίσης, SCYLACIS CARIANDENSIS. Periplus. (10,11). Karl Muller: Geographi Greci Minores I, p. 34. 28 Χαόνες. «Με Δε Ιλλυριούς Χαόνες. Η δε Χαονία `έτσι ευλίμενος οίκους δε κατά κώμας οι Χάονες. Παράπλους δ'εστί Χαονίας 'ήμισυ 'ημέρας». (Μετά από τους Ιλλυρέους έρχονται οι Χαόνες. Η Χαονία έχει καλά λιμάνια, οι Χαόνοι κατοικούν στα Χωρία. Επίπλευση στην άκρη της Χαoνίας διαρκεί μισή μέρα.)
2- Koçi, J. Fortifikimet prehistorike ne bregdetin Kaon(The preistorik fortifikations in the Chaonian coast) «Iliriα», Tirane 1991, 1 - 2, f. 61.
3- Mustilli D.Relacione preliminare sugli scΰvi arhaeologici in Albania. (1937-1940). Rendiconti della classe di sscienze morale e storiche, 12,VII-II, Rome 1941, f. 680.
4-Το χρονολογικό σύστημα της εποχής του χαλκού στην Αλβανίας είναι ως εξής: Πρώιμη εποχή του χαλκού (ΠΕΧ) 2100-1800 π.Χ.. Μέση εποχή του χαλκού( ΜΕΧ) 1800-1400 π.Χ.. Ϋστερη εποχή του χαλκού(ΥΕΧ) 1400-1200 π.Χ..
5- Koçi, J. 1991, 1 - 2, f. 39-64.


1ος τύπος οχύρωσης ΠΕΧ και ΜΕΧ.
Kukum Ι-ΙΙ, Ngure Ι, Armeridhe, Cipi(Uria),Vlatore.
Kukum. Δυτικά της κοιλάδας του χωριού Qeparo, ανάμεσα από τους όρμους Skaloma και Palermo , βρίσκονται τους χερσονήσους Panorma και Suga .Το ψιλότερο(υψ.100μ.) σημείο φέρει την ονομασία Kukum. Το ίδιο όνομα δόθηκε και στην προϊστορική οχύρωση εγκατάσταση που εντοπίσθηκε στην κορυφή(εικ.2). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των ανασκαφών(6) η εικόνα που παρουσιάζει o προϊστορικός οχυρωμένος οικισμός είναι το ακολουθεί: Το σχήμα του περιβόλου, εντός του οποίου περικλείεται ο οικισμός, είναι περίπου κυκλικός με διάμετρο 50μ. (εικ. 3). Ο περίβολος έχει μήκος 160μ., πάχος 2,5μ., και από την εξωτερική πλευρά το σωζόμενο ύψος του είναι περίπου 1μ(7). Ο τοίχος εδράζεται στο φυσικό βράχο και είναι κατασκευασμένος με ακατέργαστες πέτρες μεγάλου και μέτριου μεγέθους. Οι πέτρες είναι τοποθετημένες πρόχειρα και χωρίς συνδετικό υλικό (ξερολιθιά). Έτσι αφήνουν, στην εξωτερική παρειά, πολλά κενά μεταξύ τους. Το εσωτερικό γέμισμα (ανάμεσα στις δύο παρειές) έχει γίνει με μέτριες και μικρές πέτρες (εικ. 4). Από τα παραπάνω δεδομένα συμπεραίνουμε ότι αυτός ο περίβολος είναι οχυρωματικός και τα στρώματα, τα οποία εφάπτονται εσωτερικά του, υποστηρίζουν την χρονολόγησή του στην πρώιμη εποχή του χαλκού. Η πρόσβαση στο εσωτερικό γίνεται μόνο από μια είσοδο που βρίσκεται στη νότια, πλέον βατή, πλευρά του υψώματος. Στο σημείο της εισόδου τα δύο άκρα του περιβόλου συγκλίνουν προς το εσωτερικό ακολουθώντας το ανάγλυφο του εδάφους και σχηματίζουν ένα στενό χοανοειδές πέρασμα, το άνοιγμα του οποίου φθάνει στην εξωτερική πλευρά τα 3μ. και στην εσωτερική το 1μ. περίπου. Σε μια ύστερη φάση στο Kukum κατασκευάστηκε ένας εσωτερικός περίβολος με μικρότερες διαστάσεις(8). Η οχύρωση Kukum, ελέγχει το κεντρικό δρόμο Vlore Sarande, το λιμάνι Palermo (Panormus)αναφέρετε από το STRABON(9) ως σημαντικός λιμάνι στον Ιόνιο πέλαγος, από τα αρχαία χρόνια. Η οχύρωση Kukum, έπεισες, ελέγχει και τους δρόμους από το λιμάνι προς την ενδοχώρα.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
6- Η ανασκαφική έρευνα έγινε από 1 έως 30 Αύγουστου του 1987 που ανοίχτηκαν 12 τομές εσωτερικά της οχύρωσης και 2 εξωτερικά. Koçi, 91, f. 45-49.
7- Από τις πεσμένες πέτρες, που βρέθηκαν εξωτερικά και εσωτερικά του περιβόλου, υπολογίζεται ότι το αρχικό του ύψος δεν θα ξεπερνούσε το 1,5μ.
8- Ο περίβολος αυτός έχει κτιστεί σε επίπεδο έδαφος, έχει πλάτος 0.60μ. και σωζόμενο ύψος 0.40μ. Είναι σαφές ότι δεν είναι οχυρός τείχος, πιθανός έχει κτιστεί σε περίπτωση όταν η οχύρωση μετατράπηκε σε μάντρα. Πιθανός σχετίζεται με το επιφανειακό στρώμα στην τομή Β η οποία περιέχει όστρακα της ελληνιστικής εποχής.
9- STRABON GEOGRAPHIE TOME IV. LIBRE, VII, 7. 5, Les Belles Letteres, Paris, 1989. L'Epire. σελ. 139. Γράφει: «Το ταξίδι με το πλοίο από τις περιοχές των Χαόνων προς την ανατολή και προς το λιμάνι της Αμβρακίας είναι χίλια τριακόσια στάδια από τα Κεραύνια όρη μέχρι το λιμάνι της Αμπρακίας. Σε αυτή την απόσταση βρίσκεται το PANORMUS, μεγάλο λιμάνι ανάμεσα στα Ακροκεραύνια όρη. Υπάρχει και ένα άλλο λιμάνι, ο ONHISMOS, απέναντι του οποίου βρίσκεται η δυτική παραλία της Κέρκυρας».
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Η ανασκαφική έρευνα ανακάλυψε εσωτερικά του περιβόλου μόνο 1 κτίσμα (τομή Α) ενώ εξωτερικά 2 κατάλοιπα κτισμάτων. Συνολικά εντοπίστηκαν τέσσερις φάσεις κατοίκησης: ΠΕΧ- ΜΕΧ-ΥΕΧ και Ελληνιστικής εποχής.
Ngura O λόφος Γκούρα είναι ένα μακρόστενο ύψωμα (κορυφή 70μ) που εκτείνεται, με κατεύθυνση από τα A προς τα Δ, κατά μήκος της πλευράς της παραλίας, σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων δυτικά της οχύρωσης Kukum. Η θέση του λόφου, στη δυτική άκρη του κάμπου, επιτρέπει την ανεμπόδιστη θέα ολόκληρης της κοιλάδας του Qeparo, και προς Β και Α τον έλεγχο του σύγχρονου παραλιακού δρόμου Sarande-Vlore. Η πρόσβαση στην κορυφή είναι ευκολότερη από Α., δύσκολη από τα Δ και Ν και από την απότομη βραχώδη βόρεια πλευρά. Η ανασκαφική(10) έρευνα ανακάλυψε τον περίβολο, ο οποίος περικλείει ημικυκλικά (με ακτίνα 20μ.) το πλάτωμα της κορυφής, εκτός δηλαδή από τη φυσικώς οχυρή βόρεια πλευρά (εικ. 5). Δυτικά ο χαμηλός περίβολος σώζεται τμηματικά, έχει πάχος 2μ. και έχει παρόμοια δομή, με ακατέργαστες πέτρες, με τον περίβολο της οχύρωσης Kukum. Το δυτικό τμήμα του περιβόλου είναι οχυρωματικός και τα στρώματα κατοίκισης, τα οποία εφάπτονται εσωτερικά του, υποστηρίζουν την χρονολόγησή του στην ΜΕΧ. Ανατολικά, όπου βρίσκεται και η μοναδική είσοδος (στο σημείο όπου ο τοίχος σωζόταν),ο τείχος έχει πάχος 3,3 μ., ενώ το ανώτερο σωζόμενο ύψος φτάνει το 1.30μ. Είναι συμπαγές και έχει επιμελέστερη κατασκευή σε σχέση με το δυτικό τμήμα του περιβόλου. Και το ανατολικό τμήμα του περιβόλου είναι οχυρωματικός και τα στρώματα κατοίκισης, τα οποία εφάπτονται εσωτερικά του, υποστηρίζουν την χρονολόγησή του στην ΠΕΧ. Αυτό το τμήμα του περιβόλου έχει παρόμοια κατασκευή με τους περιβόλους του 2ου τύπου των οχυρώσεων(11). Στη νότια πλευρά (όπου το έδαφος έχει μεγαλύτερη κλίση) ο περίβολος αποτελεί αναλημματικό (άνδηρο) τείχος, εγκάρσιο, με κατεύθυνση από Α (όπου εφάπτεται με το ανατολικό τμήμα του περιβόλου) προς δυτικά με συνολικό μήκος 25μ. Αυτός ο τείχος σώζεται με υψ. 2,5μ., αλλά τις δύο πρώτες σειρές του θεμελίου τις αποτελούν πέτρες μεγάλου μεγέθους με παρόμοια τοιχοδομή με τον περίβολο της Α. πλευράς, οι υπόλοιπες σειρές είναι επιδιορθωμένες και κατασκευασμένες με λαξευμένες πέτρες μετρίου μεγέθους(12). Η ανασκαφική έρευνα, εσωτερικά του περιβόλου, ανακάλυψε 1 κτίσμα, ενώ εξωτερικά, στην νότια παρειά, με θέα προς την θάλασσα, εντοπίσθηκαν(μετά από επιφανειακή έρευνα) είκοσι κατάλοιπα κτισμάτων(13). Συνολικά εντοπίστηκαν τρεις φάσεις κατοίκησης: ΜΕΧ-ΥΕΧ και κλασική εποχή.
10- J. Koçi, Germime arkeologjike ne Qeparo -Vlore Fouilles archθologiques ΰ Qeparo - Vlore, , 5, 1975, f. 59 - 66, 2 tab. Οι ανασκαφές έγιναν σε δύο περιόδους: από 1 έως 30 Αυγούστου του 1974 και από 1 έως 30 Ιουλίου του 1975.
11- Αυτό το δεδομένο αποδεικνύει ότι η οχύρωση λειτουργούσε και στην ΥΕΧ. Koçi, J. 1975, f. 63.
12- Αυτά τα επιδιορθώματα έχουν σχέση με τη μεταγενέστερη φάση κατοίκησης, με την κλασική εποχή. Koçi, J. 1975, f. 66.
13- Μετά από τη δική μου έρευνα στο λόφο, κτίστηκε το καινούριο χωριό, Qeparo Fushe και έτσι η οχύρωση δεν υπάρχει πια. Koçi, J. 1991, f. 53.
Kala e Armeridhes - Δυτικά του λιμανιού Palermo, βρίσκεται η χερσόνησος Bishti με κορυφή (υψ. 100μ.) που φέρει την ονομασία Kala e Armeridhes(14) και απέχει 2χλ. δυτικά της οχύρωση Kukum και 3χλ. ανατολικά από το λιμάνι Spilea(Himare) . Η θέση του λόφου επιτρέπει προς τα ανατολικά την ανεμπόδιστη θέα ολόκληρου του λιμανιού Palermo(Panormus), προς τα δυτικά τον έλεγχο του λιμανιού Llaman και προς το βορά τον έλεγχο του σύγχρονου δρόμου Sarande- Vlore. Η κορυφή του λόφου, έχει απότομες πλευρές και περικλείεται από περίβολο, ο οποίος περνάει εκεί που αρχίζει η κλίση του εδάφους. Το σχήμα του περιβόλου, εντός του οποίου περικλείεται ο οικισμός, είναι περίπου κυκλικό με διάμετρο 50μ. Ο περίβολος έχει μήκος 125μ., πάχος 2,5μ., και από την εξωτερική πλευρά το σωζόμενο ύψος είναι 0.90μ. Ο χαμηλός τοίχος έχει παρόμοια τοιχοδομή με τον περίβολο του Kukum. Εσωτερικά του περιβόλου βρέθηκαν ελάχιστα προϊστορικά όστρακα(15).
Cipi(Vreka)- Ο λόφος Cipi (ονομάζεται και Breka) είναι ένα μακρόστενο ύψωμα (κορυφή υψ. 100μ.) που εκτείνεται με κατεύθυνση από τα Δ προς τα Α, κατά μήκος της παραλίας, Δίπλα λιμανιών Jal και Gjipe Η πρόσβαση της κορυφής είναι ευκολότερη από τα Α, δύσκολη και απότομη από όλες τις άλλες πλευρές (Ν, Δ και Β). Το πλάτωμα της κορυφής περικλείεται από περίβολο (μήκος 230μ.), ο οποίος παρακολουθεί την κλίση του εδάφους και έχει ελλειπτικό σχήμα με διάμετρο 70x40μ. (εικ. 6). Ο περίβολος με πλάτος 2μ. και το σωζόμενο υψ. 1μ. (εικ. 7 ) έχει όμοια δομή(με ακατέργαστες πέτρες) με το περίβολο του Kukum. Εσωτερικά του περιβόλου ανοίχτηκε(16) τομή (διαστάσεως 1x 2m), όπου εντοπίστηκε επίχωση (χώματος) με όστρακα, τα οποία είναι όμοια με αυτά της φάσης Kukum Ι και χρονολογούν την οχύρωση Cipi στην ΠEΧ. Στην ανατολική πλευρά ο περίβολος αποτελείται από τμήμα (μήκος 20μ.) τοίχου με επιμελέστερη κατασκευή (εικ. 8). Έχει πάχος 3μ. και υψ. 1.80μ. και φαίνεται ότι είναι επιδιορθωμένο πάνω στο παλαιό θεμέλιο(17). Η πρόσβαση στο εσωτερικό του περιβόλου γίνεται από την Α, όπου εντοπίσθηκε άνοιγμα (είσοδος) μήκους 1μ. Στη βόρεια πλευρά της εισόδου βρίσκεται τμήμα (πτέρυγα) τοίχου (μήκος 60μ., πάχος 1μ. και υψ. 1μ.) με αρχή στον περίβολο και με κατεύθυνση προς την Ανατολή(18). Εξωτερικά του περιβόλου στη Βόρεια πλευρά βρίσκεται τετράγωνο κτίσμα με διάσταση 5x3μ.
Σε απόσταση 2χιλ. ανατολικά της οχύρωσης Cipi βρίσκεται ο λόφος Kastri. Στην κορυφή (υψ. 120μ.) από επιφανειακή έρευνα εντοπίστηκε οχυρωματικός περίβολος και όστρακα παρόμοια με αυτά της οχύρωσης Cipi. Οι δύο αυτές οχυρώσεις ελέγχουν το λιμάνι Jali.
Vlatore- ονομάζεται ο βραχώδης λόφος (υψ. 100 μ.) 2 χιλ. δυτικά από το Cipi. Η ανατολική πλευρά του λόφου περικλείεται από περίβολο, μήκος 15μ. και πάχος 2μ. και με παρόμοια αργολιθοδομή με αυτή της οχύρωσης Kukum. H θέση(9) του λόφου επιτρέπει τον έλεγχο προς Β του δρόμου, μεταξύ της περιοχής του Βουνό προς την παραλιακή περιοχή του Dhermi. Εσωτερικά και εξωτερικά του περιβόλου δεν εντοπίσθηκαν ίχνη κατοίκησης. Η οχύρωση αυτή έχει στρατηγικό χαρακτήρα ελέγχοντας το μοναδικό πέρασμα της περιοχής στη δυτική πλευρά.
--------------------------------------------------------------------------------------------------
14- Για πρώτη φορά αναφέρεται ως ελληνικό φρούριο, το οποίο κτίστηκε και καταστράφηκε το 1281. Nik. G. Mustaqidhis, Χαονιακον, Ηπειρωτικών Ημερολογίων του 1914, f. 6.
15- Η επιφανειακή έρευνα σε αυτή τη θέση έγινε το 1977. Πρέπει να σημειωθεί ότι αργότερα στο λόφο άρχισαν εργασίες οι οποίες κατέστρεψαν τον αρχαιολογικό χώρο και εμπόδισαν τις παραπέρα έρευνες. J Koçi, 1991, f. 53.
16- J. Koci. Η πρώτη επιφανειακή έρευνα έγινε το 1981. Fortifikimet ne Brgdet dhe gjetje te reja arkeologjike ( Les forteresses du littoral et nouveaux objets trouvθs lors des fouilles archθologiques;) J.Koci ALMANAK, «Saranda», 2, 1982, f. 81- 85. 91, f. 53.
17- Koçi, 91, f. 53. Σε αυτό το σημείο ο περίβολος έχει παρόμοια αργολιθοδομή με τους περιβόλους του 2ου τύπου οχυρώσεων (φάση Karos Ι).
18- Ο τείχος αυτό πιθανώς οδηγεί τα ερίφια προς την είσοδο. Επίσης, δημιουργεί μια στρούγκα όπου μπορεί να αρμέγονται και αριθμούνται τα ερίφια.
---------------------------------------------------------------------------------------------
Η κεραμική. Η κεραμική της πρώιμης εποχής του χαλκού, φάση Kukum Ι εντοπίστηκε εσωτερικά του περιβόλου της οχύρωσης στις τομές A (κτίσμα), C1και D(Εικ 3) όπου σώζονταν αδιατάρακτα στρώματα. Όλα τα στρώματα κατοίκησης του χώρου διαπιστώθηκαν μόνο στην τομή C1, η οποία ανοίχθηκε στην εσωτερική πλευρά του περιβόλου και έχει διαστάσεις 4x2,5μ. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι διαστάσεις αυτές αναφέρονται μόνο στο επάνω μέρος της τομής, διότι βαθύτερα εμφανίστηκε ο φυσικός βράχος, ο οποίος περιόρισε σημαντικά την έκτασή της (εικ. 9). Το παλαιότερο στρώμα Kukum Ι εδράζεται στο φυσικό έδαφος σε βάθος 1μ. περίπου και έχει πάχος 0.20 μ. Αποτελείται από επιχώσεις χώματος σκοτεινού καφέ χρώματος, ανακατεμένου με μικρά όστρακα αγγείων. Χαρακτηριστική είναι η απουσία λίθων, οστών και κομματιών ψημένου πηλού(19).

Την ίδια σύσταση, αλλά με πέτρες και σαφή οικοδομικά κατάλοιπα (κτίσμα διαστάσεων 4x3μ.), έχει και το μοναδικό στρώμα της τομής Α (εικ. 9Α), το οποίο εδράζεται στο φυσικό έδαφος, με πάχος 0.30 μ. Ο γράφων οδηγήθηκε στην άποψη ότι οι επιχώσεις αυτές ανήκουν στο ίδιο στρώμα εξαιτίας της απόλυτης ομοιογένειας στο χρώμα και στην υφή του χώματος, αλλά και από το γεγονός ότι αρχίζουν από το φυσικό έδαφος. Το στρώμα(επίχοση) φάση Kukum I, στην τομή C1, εφάπτεται στον περίβολο, εσωτερικά του, και επομένως η οχύρωση χρονολογείται στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού . Στην ίδια τομή (C1) και αμέσως επάνω από το στρώμα Ι ακολουθεί το στρώμα φάση Kukum ΙΙ. Έχει πάχος 0,40μ. και αποτελείται από καστανόχρωμο χώμα με μικρές και μεγάλες πέτρες και κεραμική σε ποσότητα μικρότερη από το προηγούμενο στρώμα. Και η φάση Kukum ΙΙ εντοπίστηκε στην περιορισμένη έκταση μεταξύ του περιβόλου και του φυσικού βράχου. Μολονότι το πάχος του στρώματος φτάνει τα 0.40μ., σε καμία άλλη τομή δεν εντοπίστηκαν στρώματα(επιχώσεις) που θα μπορούσαν να συσχετιστούν με αυτές του στρώματος της φάσης Kukum ΙΙ της τομής C1. Αμέσως επάνω από το προηγούμενο στρώμα ακολουθεί το στρώμα φάση Kukum III η οποία είναι η μόνη που απλώνεται στην επιφάνεια και καλύπτει όλη την έκταση της τομής. Έχει πάχος 0.20μ. και αποτελούνται από χώμα σκοτεινού χρώματος, πέτρες και όστρακα αγγείων. Το στρώμα αυτό από την υφή και το χρώμα του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως επιφανειακό μαλακό στρώμα (humus). Στα στρώματα(επιχώσεις) αυτΆ δεν εντοπίστηκαν οικοδομικά λείψανα. Με το στρώμα ΙΙΙ της τομής C1 έχει συσχετιστεί το κατώτερο στρώμα που εντοπίστηκε στην τομή Β (εικ. 9Β). Αυτό έχει πάχος 0.30μ. και αποτελείται από σκούρο καφέ πηλόχωμα, πέτρες και όστρακα. Ως προς την σύστασή του προσεγγίζει περισσότερο το στρώμα φάση Kukum ΙΙ της τομής C1, η κεραμική του όμως είναι σαφώς ίδια με αυτήν του στρώματος φάση Kukum ΙΙΙ. Το επιφανειακό στρώμα στην τομή Β καλύπτεται από ένα επιφανειακό μαλακό στρώμα (humus) που δημιουργήθηκε αργότερα, το οποίο περιέχει όστρακα της ελληνιστικής εποχή(20) Το στρώματα(επηχώσεις) τις φάσεις Kukum I-ΙΙ-ΙΙΙ, στην τομή C1, εφάπτονται στον περίβολο, εσωτερικά του, και επομένως αποδείχνει ότι η οχύρωση χρησιμοποιείται(σινεχήζει) σε όλη την Εποχή του Χαλκού.
Οι κεραμικοί θα παρουσιαστεί κατά στρώμα κατοίκησης. Γενικά οι κεραμικοί της φάσης Kukum I (εικ. 10) δεν διακρίνεται για την εξαιρετική της ποιότητα. Ο πηλός, που προέρχεται από την περιοχή(21), είναι συνήθως χονδροειδής και περιέχει άμμο και χαλίκια. Είναι ακάθαρτος ακόμα και σε λεπτούς σκύφους ή φιάλες. Μπορεί να είναι ωχρό προς κόκκινο, κάστανο σκούρο ή γκρίζος. Χρησιμοποιείται πολύ συχνά επάλειψη των αγγείων με αραιό στρώμα πηλού. Σε μερικά όστρακα η επιφάνεια τρίβεται εύκολα και το ψήσιμο δεν είναι καλό. Λίγα όστρακα έχουν την επιφάνεια καλυμμένη με λεπτό στρώμα καθαρού πηλού με λειασμένη επιφάνεια. Παρόμοια κεραμική απαντάει σε παλιότερα παράλληλα της Χαονίας όπως στην Velca 1C(22), στην Spile(23) και σε άλλες προϊστορικές θέσεις, στη δυτική Ελλάδα(24). Λίγα όστρακα έχουν την επιφάνεια καλυμμένη με λεπτό επίχρισμα, το οποίο σβήνει εύκολα, το χρώμα του οποίου είναι καφέ σκούρο, γκρίζο γκριζοκίτρινο. Μόνο δύο όστρακα έχουν την επιφάνεια καλυμμένη με επίχρισμα στιλπνό, με σκούρο καφέ χρώμα. Επιχρίσματα στιλπνό απαντούν και στην Αλβανία στην φάση Gajtan I(25) και παλιότερα παράλληλα στις φάσεις Μaliq III a-b(26) . Γραπτά όστρακα δεν υπάρχουν. Συνολικά μαζεύτηκαν 97 όστρακα.
Οι φιάλες τύπου Α (σχεδ. Ι: 1-3) έχουν γενικά σχήμα ημισφαιρικό ή κωνικό. Τα χείλη κλίνουν ελαφρά προς τα μέσα ή βρίσκονται σε ευθεία γραμμή με την κατεύθυνση του τοιχώματος. Ανάλογα σχήματα είναι γνωστά στην Αλβανία, Maliq III a-b(27), Selca e Poshteme(28) και Gajtan I(29), στην κεντρική Μακεδονία(30), στην Αττική(Αραφφίνη)(31), στις Λιθαρές(32). Σπάνιο τύπο αποτελεί το 3 του σχέδιο Ι που έχει σχεδόν κωνικό σχήμα κι τα χείλη είναι εύτονα στρογγυλωμένα (rolled rims). Από αυτόν το τύπο εξαίρεση αποτελεί ένα όστρακο με άβαθες εγκοπές (διάμ. 0,006μ.απόσταση 0,03μ.μεταξή τους) εξωτερικά του χείλους, δημιουργημένες με κατακόρυφη στικτή σε άψητο πυλό. Από το στρώμα φάση Kukum I, στην τομή C, σε βαθύτερο σημείο 0,95- 1,05μ.σε μικρή λακκούβα στο βράχο προέρχεται όστρακο από φιάλη τύπου Α με διακοσμητική λαβή σε σχήμα σχοινιού, η οποία είναι σαφές ότι δεν περιτρέχει το αγγείο, (σχεδ. Ι: 4 - εικ. 10). Όμοια με του Kukum παραδείγματα είναι γνωστά σε άλλες προϊστορικές θέσεις όπως στην Αλβανία, Maliq(33) και Gajtan I(34) και απαντούν παλιότερα παράλληλα στης Λιθαρές(35).

19- Απουσία οικοδομικών καταλοίπων από την τομή C1 αφήνει να εννοηθεί ότι οι επιχώσεις(στρώματος χώματος) φάση Kukum I, στο σημείο εκείνο αποτελούν γέμισμα ενός ορύγματος που υπήρχε ανάμεσα στον περίβολο και στο φυσικό βράχο. ------------------------
20- Αυτό το στρώμα πιθανόν να έχει σχέση με το μεταγενέστερο τείχος, όταν η οχύρωση είχε μετατραπεί σε μια απλή μάντρα για τα ερίφια.
21- Koci, J.Te dhena te reja arkeologjike nga bregdeti i Himares Decouvertes archeologiques de la region cotiere d'Himara, «Iliria», 1981-2, f. 270. Αναφέρουμε ότι αργιλώδη στρώματα χώματος βρίσκονται στους πρόποδες του λόφου Kukum, στον κάμπο του Qeparo στη θέση Valte(βάλτο) όπου έως τελευταία χρόνια είχε εργαστήριο κεραμικής.
-22- Spile-Himare, D. Mustilli, 1941, f. 282. Σημιόνω ότι το 2002-2003 στα σπηλιά στην Spile-Himare έγιναν δοκιμαστικές τομές από Αγγλική αρχαιολογική αποστολή η οποία εντοπίσθηκε και κεραμικοί της εποχής του Χαλκου. Ο Mustilli δεν είχε εντοπιστεί.
23- Velçë 1C. Prof. N. G. L. Hamond, The geography, the ancient remains, the history and the topography of Epirus and adjacent areas, Oxford, 1967, p. 291.
24- Lefkas, Ithaki Aetolia N. G. L. Hamond,1967,σελ. 305, 308. αναφέρει ότι έχουν βρεθεί Όστρακα και αγγεία με λιανισμένη επιφάνεια και καλύτερη ποιότητα από αυτήν της Ηπείρου.
25- Gajtan. Β. Jubani, La ceramique en la citadelle illirienne de Gajtan,«Iliria». II, 1972, tab. I, 4,5,7 βλ. και «Iliria», 1983, 2, f. 248-249.Στη πρώτη δημοσίευση(1972) το Gajtan, ήταν χρονολογηθεί στην ΥΕΧ και μετά(1983) διορθώθηκε στην ΠΕΧ
26- Maliq III a-b. F. Prendi, L`Age du bronze en Albanie, «Iliria», VII - VIII, 1977-1978, f. 9.-----( 29- Κορωπί: Όλγα Κακαβογιάννη: Ο πρωτοελλαδικός οικισμός στο Κορωπί και η μελέτη της πρωτοελλαδικής Αττικής. ο.π. σελ. 325. Όπου αναφέρεται ότι αρκετά αγγεία στην Αττική φέρουν στιλπνό επίχρισμα.)
27- Maliq. F. Prendi, La civilis atin prehistorique de Maliq, «Studia Albanica» II, 1966, tab. XII, 6-8, 10. Tirane, 85, tab. I: 4, 5.
28- Selca I: N. Ceka, The Ilirien city in Selca e Poshtme. Tiranλ, 1985, tab. I: 4,5. 29-Gajtan. B. Jubani, 1972, tab. I: 4, 5, 7.
30- Μακεδονία. Μ. Γραμμένος , Από τους προϊστορικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας, Έκδ. Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1997, πιν. IX: 1; XVI: 1, 2, 3, 7; XVII: 9; XIX: 34.
31- Αραφφίνη: Δ. Θεοχάρη, Ανασκαφή εν Ραφίνη ΠΑΕ, 1952, εικ. 12.
32- Λιθαρές. K. Σπυρόπουλος, Λιθαρές Θηβών, σχ. 4: 4, 3, σχ. 5: 4.
33- Αλβανία, Prendi, 66, Maliq III a-b, tab. XIV; 1,3.
34- Jubani, 72, Gajtani I, fig. 2a, tab. VI: 5.
35- Λιθαρές. Χαρά Τζαβέλα. Έκδοση ταμείου αρχαιολογικού πόρου απαλλοτριώσεως, Αθήναι, 1984, σχεδ. 19α.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
Οι φιάλες τύπου Β (σχεδ. Ι: 5-8) χαρακτηρίζουν μια ομάδα από όστρακα που ανήκουν σε φιάλες τριγωνικής διατομής. Ξεχωρίζουν οι φιάλες με ευθύ χείλος στο εσωτερικό μέρος, με επίπεδο το επάνω τμήμα του χείλους και που κλίνουν προς τα έξω (σχεδ. Ι: 5, 6). Το σχήμα αυτό είναι γνωστό στην Αλβανία, Selcë I(36) και Shkodër I(37). Φιάλες με τριγωνικά χείλη (σχεδ. Ι: 7,8), οι οποίες χαρακτηρίζονται από ελαφριά ή έντονη κάμψη προς τα μέσα και προς τα έξω του χείλους, ώστε σε τομή να έχουν σχήμα Τ (Τ-rim). Το 7 του σχεδ. Ι είναι σπάνιος τύπος με επίπεδο το επάνω μέρος του χείλους και με κυλινδρικό κάθετο λαιμό. Είναι κατασκευασμένο με καθαρό πηλό, καλής ποιότητας με στιλπνό επίχρισμα και κόκκινο χρώμα στην επιφάνεια. Επίσης σπάνιο τύπο αποτελεί το 8 του σχεδ. Ι με εξογκωμένο τριγωνικό και ιδιαίτερα τονισμένο χείλος, εσωτερικά και εξωτερικά και με λοξό ελαφρώς προς τα μέσα το επάνω μέρος. Σε αυτό το όστρακο υπάρχουν αβαθείς εγκοπές (οι οποίες έχουν απόσταση 0,015μ. μεταξύ τους) εξωτερικά, στη μέση του αγγείου. Ανάλογα με την διατομή του χείλους είναι γνωστά στην Κεντρική Μακεδονία(38), και στην Ήπειρο(39). Τριγωνικά εξαγόμενα χείλη απαντούν παλιότερα παράλληλα στην Εύβοια(40). Και στην Αττική(Βραώνα)(41). Το χαρακτηριστικό για τις φιάλες τύπου Β είναι το πάχος (0,005 - 0,02μ.) του χείλους. Ο πηλός με μαύρο χρώμα έχει την ίδια σύσταση και ποιότητα με αυτό των φιαλών του τύπου Α.
Ο τύπος C (σχεδ.Ι: 9,10) είναι μια παραλλαγή της φιάλης τύπου Α, είναι δηλαδή ένα ημισφαιρικό αγγείο με χείλη που έχουν λοξό προς τα μέσα το επάνω τμήμα και ισοπαχές με το τοίχωμα του αγγείου. Λοξό τμήμα του επάνω χείλους είναι γνωστό στην Αλβανία, Gajtan Ι(42) και στην Κεντρική Μακεδονία(43). Σπάνιο τύπο αποτελεί το 10 του σχεδ. Ι. Αυτός ο τύπος οποίος έχει κυλινδρικό λαιμό με χείλος ισοπαχές και σε ευθεία με το τοίχωμα. Από αυτό το αγγείο σώζονται μόνο λίγα όστρακα και δε γνωρίζουμε το σχήμα του. Σε ένα όστρακο υπάρχει διακοσμητική λαβή, σχεδόν απλό ημικυκλικό ανάγλυφο κάτω από το χείλος(44).
-----------------------------------------------------------------------------------------------
36- Selcë Ι. N. Ceka, 1985, tab. IV: 1.
37- Shkoder. G. Hoxha, Vestiges relatifs au Bronze ancien dans la forteresse de Shkodre, «Iliria», 1987-1, tab. I: 26; II: 3, 5, 6.
38- Κεντρική Μακεδονία, Γραμμένος, 1997, πιν. XI: 5; XVIII: 20, 24, 25; ΧΙΧ,32
39- Ήπειρο. N.G. Hamond, 1967, Κουτσούλιο (Kutsioulio), fig. 13. a 5.
40- Εύβοια.. Τα εξαγόμενα χείλη είναι συνηθισμένα στην Εύβοια. Σαμψών. H νεολιθική και η πρωτοελλαδική Ι στην Εύβοια, Αθήνα 1981, σελ. 185, εικ. 132: 22, 136: 336, 138: 127, 139: 140.
41- Βραυρώνα Δημήτρη Ρ. Θεοχάρη, Ανασκαφή εν Βραυρώνι ΠΑΕ 1950, σελ. 187, εικ. 4, α-β.
42- Gajtan. B. Jubani, 1972, tab. IV: 2, 4.
43- Κεντρική Μακεδονία. Γραμμένος, 1997, πιν. Ι: 3, 4.
44- Παρόμοιο χαμηλό ανάγλυφο κάτω από το χείλος, είδα στο μουσείο της Λευκάδας, σε αγγεία με δύο λειτουργικές ταινιωτές λαβές.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------- Οι φιάλες τύπου C, είναι κατασκευασμένες από καθαρό πηλό, με γκρίζο χρώμα και με καφέ επίχρισμα, η οποία φεύγει εύκολα. Σπάνιο τύπο αποτελεί ένα όστρακο μιας κατηγορίας από ευρήστωμες φιάλες με καμπυλωτή στροφή του χείλους προς τα έξω. (σχεδ. Ι: 11). Ο σπάνιος αυτός τύπος χρησιμοποιείται για βαθιές φιάλες και το επάνω μέρος του χείλους αποτελείται από λεπτή κυματοειδή διακόσμηση. Ο πηλός είναι συμπαγής, ακάθαρτος με μαύρο χρώμα. Επίσης σπάνιο τύπο αποτελεί όστρακο από αγγείο της κατηγορίας πινακίων, με επίπεδη βάση και πλάγια τοιχώματα που έχουν διαγώνια κλίση προς τα έξω (σχεδ.Ι: 12). Τα πλάγια τοιχώματα είναι ισοπαχή και τα χείλη, που φέρνουν κυματοειδή διακόσμηση στο επάνω μέρος, είναι στρογγυλεμένα με ελαφριά κλίση προς τα έξω. Ο πυλός είναι ακάθαρτος με μαύρο χρώμα και στην επιφάνεια φέρνει επίχρισμα στιλπνό, διαφανές, καστανού χρώματος. Πινάκια με παρόμοιο σχήμα και με κυματοειδή διακόσμηση στο χείλος, βρέθηκε(ένα όστρακο) πρόσφατα στα Spile-Himare(45), και απαντούν παλιότερα παράλληλα στην Maliq II a, όπου στην περιγραφή του κυπέλλου αναφέρεται η κυματοειδής διακόσμηση και η λειασμένη καστανόμαυρη επιφάνεια(46).
Ελάχιστα όστρακα ανήκουν σε βάσεις αγγείων. Από την ποιότητα του πηλού και το σχήμα είναι δυνατόν να συμπεράνουμε το είδος των αγγείων από τα οποία προέρχονται. Η επίπεδη βάση (σχεδ. Ι: 13) έχει μεγαλύτερο πάχος από το τοίχωμα του αγγείου και προέρχεται από χοντροειδή μάλλον σκεύη. Η κωνική βάση (σχεδ.Ι:14) αντιπροσωπεύεται μόνο από ένα όστρακο κατασκευασμένο από καθαρό γκρίζο πηλό με κίτρινο επίχρισμα. Στο τοίχωμα του κωνικού τμήματος υπάρχει κυκλική (διαμ. 0,02μ.) οπή. Προέρχεται μάλλον από καρποδοχείο. Κωνικές βάσεις με τρύπα στο τοίχωμα είναι γνωστές στην Gajtani I(47).
Οι λαβές αγγείων είναι λειτουργικές και διακοσμητικές. Στις λειτουργικές λαβές ανήκουν οι κυλινδρικές και ταινιωτές. (σχεδ. Ι: 15-17). Οι μεγαλύτερες σε μέγεθος κυλινδρικές λαβές είναι οριζόντιες με τομή ημικυκλική και σπάνια έχουν έμπιστη διακόσμηση (επίπεδη επιφάνεια) στο επάνω μέρος της κορυφής. Αυτές οι λαβές είναι κατασκευασμένες από πορώδη πηλό με αρκετούς μικρούς λίθους και προέρχονται από μεγάλα αγγεία. Σπάνιο τύπο αποτελούν κάθετες κυλινδρικές λαβές, οι οποίες υψώνονται πάνω από το χείλος. Η ταινιωτή κάθετη λαβή (σχεδ. Ι: 17) έχει την εξωτερική επιφάνεια αυλακωτή και στην μέση της αυλάκωσης απλό χαμηλό ανάγλυφο. Διακοσμητικού χαρακτήρα λαβές είναι απλές ανάγλυφες ταινίες με ημικυκλικό σχήμα κάτω από το χείλος (σχεδ. Ι: 10). Παρόμοιες χαμηλές απλές ανάγλυφες διακοσμήσεις είναι γνωστές στην Αλβανια( Maliq III a-b,Shkoder)(48), και Κεντρική Μακεδονία(49). Στην Ήπειρο(Terovo,Dodoni), αυτή η ανάγλυφη διακόσμηση, παρουσιάζεται αργότερα(50). Με διαφέρον είναι ως διακόσμηση η σχοινοειδή ανάγλυφη ταινία (σχεδ.I: 4) Η οποία είναι γνωστή στης Maliq III a-b(51)και Gajtan I(52).Η σχοινοειδής ανάγλυφη διακόσμηση στην νομός Ιωαννίνων, χρονολογείται από την πρώιμη μέχρι και την ύστερη εποχή του χαλκού(53).Στις φιάλες τύπου Α και Β παρουσιάζονται αβαθείς στικτές διακοσμητικές εγκοπές εξωτερικά, στη μέση του αγγείου, ή κάτω από το χείλος (σχεδ. Ι: 3,7). Παρόμοιες διακοσμητικές εγκοπές είναι γνωστές στην Αλβανία (Maliq III a-b, Selce)(54). Στην Κεντρική Μακεδονία, παρόμοιες διακοσμητικές εγκοπές παρουσιάζονται αργότερα(55). Στην Shkodra παρουσιάζονται κατακόρυφες εγκοπές πάνω στο χείλος(56).Στην Ήπειρο (Kastritsa, Άριστη Ιωαννίνων)(57), οι αβαθείς στικτές εγκοπές παρουσιάζονται ασύμμετρα σε όλη την εξωτερική επιφάνεια του αγγείου. Ως διακόσμηση παρουσιάζονται και τα κυματοειδή σχήματα στο επάνω μέρος του χείλους στα πινάκια και στα ευρύστομα αγγεία (σχεδ. Ι: 11, 12). Παρόμοιες κυματοειδές διακοσμήσεις είναι γνωστές στην Maliq και στα Spile, τα οποία τα αναφέραμε παραπάνω(58). Η κυματοειδής διακόσμηση στην Dodona βρίσκεται σε όστρακο που έχει και σχοινοειδή διακόσμηση(59).
Λίθινο εργαλείο. Από την τομή Α (δάπεδο κτισματος) προέρχεται λίθινο εργαλείο (πέλεκυς) από γρανίτη με γκριζοπράσινο χρώμα και μελανές κηλίδες (σχεδ. Ι: 18. Εικ. 10 α). Παρόμοιοι πέλεκυς έχουν βρεθεί στην Ήπειρο (Κόνιτσα, Πρέβεζα)(60).
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
45- Spile-Himare(45) Δοκιμαστικές τομές από Αρχαιολογική Αγγλική Αποστολή το 2002-2003. Τα λίγα όστρακα του στρώματος(επιχώσης) της εποχής του Χαλκού και το όστρακο με κυματοειδή διακόσμηση, είναι παρόμοιες(όσο αφορά την σύσταση πυλού, ψήσιμο και χρώμα) με αυτά της φάσης Kukum I . Ευχαριστώ πολλοί την Αρχαιολογική Αγγλική Αποστολή που μου έδωσε δυνατότητα να δω το υλικό.
46- Maliq II a. F. Prendi, 66, tab. XI: 15.
47- Gajtan. B. Jubani, 1972, tab. II: 7.
48- Maliq III a-b. Prendi, 1966, tab. XIV: 13, 14, 17; Shkoder. Hoxha, 87, tab. I:17, 27.
49- Κεντρική Μακεδονία, Γραμμένος, 1997, πιν. ΧΙΧ: 29, 31.
50- Dodoni. Hamond, 1967, fig. 12. Hamond, 67, Terovo, fig. 16, κατηγορία 2.

51- Maliq III a-b. Prendi, 66, tab. XIV: 1, 3.
52-- Gajtan. Jubani, 72, fig. 2 a, tab. VI:5.
53- Andreu, Νέες προϊστορικές θέσεις στην Ήπειρο, «Φήγος», Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1994, f. 240, Άριστη Ιωαννίνων. fig. 16, f. 253. Κρύο Ιωαννίνων. fig. 20,21.
54- Maliq III a-b. Prendi, 77-78, tab. III: 7-8; Selcë. Ceka, 85, tab. IV: 1, 2
55- Κεντρική Μακεδονία, Γραμμένος, 1997, πιν. Χ: 3.
56- Shkoder. Hoxha, 1987, tab. I:6.
57- Kastritsa. Hamond, 67, fig. 7: 3. Άριστη Ιωαννίνων. Andreu, 1994, fig. 16, f. 253. 58- Βλέπε σημειώσεις 45,46.
59- Dodoni. Hamond, 1967, fig. 12.
60- Dodoni. Hamond, 1967, fig. 18, 1 (a-c), f.314. Πρέβεζα(Παλιορόφορο). Ι. Αντρείου , 1994, εικ. 29.
--------------------------------------------------------------------------------------------------
ΜΕΧ- Στην Μέσο Εποχή του Χαλκού η οχύρωση είναι ομοιόμορφη της προίγούμενης φάσης ΠΕΧ(Kukum I) Στους τοίχους δεν παρουσιάζονται διορθόματα. Οι κεραμικοί της φάσης ΜΕΧ(Kukum II, Ngure I), βρέθηκε μόνο στις οχυρώσεις Kukum και Ngure. Το παλαιότερο στρώμα Kukum ΙΙ, βρέθηκε στην ίδια τομή (C1) και αμέσως επάνω από το στρώμα Kukum Ι, αμέσως επάνω της, ακολουθεί το στρώμα φάση Kukum III. Το στρώμα Ngure I, βρέθηκε ως το παλαιότερο στρώμα, η οποία είναι η μόνη που απλώνεται, εδράζεται στο φυσικό έδαφος σε βάθος 1.30μ.. Μολονότι το πάχος του στρώματος φτάνει τα 0.40μ., σε καμία άλλη τομή, δεν εντοπίστηκαν αυτό το στρώμα. Αμέσως επάνω από το στρώμα Ngure I, ακολουθεί το στρώμα φάση Ngure IΙ. Τα στρώματα(επιχώσεις) Kukum ΙΙ., Ngure I που θα μπορούσαν να συσχετιστούν με το πάχος τους 0,40μ. και που αποτελούνται από καστανόχρωμο χώμα με μικρές και μεγάλες πέτρες, έχουν μικρότερη ποσότητα κεραμικής, από το προηγούμενο φάση Kukum Ι. Η κεραμική της φάσης Kukum ΙΙ., Ngure I, είναι όμοια με την κεραμική της προηγούμενης φάσης Kukum Ι. Ο πηλός, που προέρχεται από την περιοχή, είναι συνήθως χονδροειδής και περιέχει άμμο και χαλίκια. Είναι ακάθαρτος ακόμα και σε λεπτούς σκύφους ή φιάλες και συνήθως με χρώμα κάστανο σκούρο ή γκρίζος. Όμως, στην φάση ΜΕΧ, παρατηρείτε μια σαφής βελτίωση της τεχνικής της κεραμικής σε σχέση με αυτή της φάσης ΠΕΧ. Ο πηλός είναι συνήθως προσεκτικά ψημένος και δεν τρίβετε εύκολα. Χρησιμοποιείται πολύ συχνά επάλειψη των αγγείων με αραιό στρώμα πηλού. Λίγα όστρακα έχουν την επιφάνεια καλυμμένη με λεπτό στρώμα καθαρού πηλού με λειασμένη επιφάνεια με σκούρο καφέ χρώμα(61). Μόνο δύο όστρακα έχουν την επιφάνεια καλυμμένη με επίχρισμα στιλπνό, μαύρο χρώματος (μαύρο βερνίκι)(62). Γραπτά όστρακα δεν υπάρχουν. Σημειώσουμε πως στην επιφάνια της οχύρωσης Ngure βρέθηκε μόνο ένα όστρακο(λαβή μεγάλου αγγείου) που ανοίγει σε γραπτή κεραμική. Συνολικά στα στρώματα Kukum ΙΙ., Ngure I, μαζεύτηκαν 75 όστρακα .
Οι φιάλες τύπου Α (σχεδ. ΙΙ: 19-24) έχουν γενικά σχήμα ημισφαιρικό ή κωνικό με σιγμοειδή διατομή ή με χείλη που κλίνουν ελαφριά προς τα μέσα. Αυτό το σχήμα αντιστοιχεί στον τύπο Α των φιαλών της φάσης Kukum Ι. Παρόμοια σχήματα είναι γνωστά στην Αλβανία(Bajkaj, Maliq III c)(63) . Σπάνιο τύπο αποτελεί το 21 του σχεδ. ΙΙ,(εικ. 11) με σχήμα ημισφαιρικό και χείλη που κλίνουν έντονα προς τα μέσα. Αυτό το όστρακο έχει ημικυκλική απλή ανάγλυφη λαβή, λίγο κάτω από το χείλος, που χρησιμεύει ως σημείο συγκράτησης του αγγείου. Όμοιες λαβές είναι γνωστές στην Αλβανία64 (Gajtan). Ο συνηθέστερος τύπος των φιαλών Α είναι οι φιάλες με σιγμοειδή διατομή του σώματος και με χείλη που κλίνουν προς τα έξω. Το χαρακτηριστικό αυτό σχήμα δημιουργείται ουσιαστικά από την κλίση του χείλους προς τα έξω. Αυτή η ομάδα χαρακτηρίζεται από καλή ποιότητα της κεραμικής και την αμαυρόχρωμη λειασμένη επιφάνεια των οστράκων. Σπάνιο τύπο αποτελεί το 19 του σχεδ. ΙΙ με παχύ χείλος και ισόπαχο το τοίχωμα και ανήκει στα αγγεία με χονδροειδή σκεύη.
----------------------------------------------------------------------------------------------
61- Όστρακα από μονόχρωμα χονδροειδή αγγεία και ακάθαρτο μαύρο πηλό με καφέ χρώμα στη λειασμένη επιφάνεια έχουν βρεθεί στα Kastritsa, Dodoni, Koutsoulio. Hamond, 1967, p. 292. Καστριτσα, Ιωαννίνων. Δακαρής 3, ΠΑΕ, 1952, σελ. 372-377, Κατηγορία 2.
62- Αυτή η τεχνική έχει την αρχή της στην νεολιθική κεραμική και συνεχίστηκε στην εποχή του χαλκού. Το φαινόμενο αυτό παρατηρήθηκε στα αγγεία του Gajtan και συνεχίστηκε μέχρι την εποχή του Σιδήρου. Jubani, La ceramique en la citadelle illirienne de Gajtan, «Iliria», 1983, 2, f. 248-249. Όπου αναφέρεται η καινούρια χρονολόγηση της προϊστορικής θέσης στο Gajtan.
63- Bajkaj. Dh. Budina, Les fouilles archθologiques de la nθkropole tumulaire de Bajkaj, «Buletin arkeologjik», Tiranë, 1971, f. 15-18. Maliq III c. Prendi, 77, tab. ΙV: 2.
64- Gajtan II. Jubani, 72, tab. XII: 4.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Εξαίρεση αποτελεί το 20 του σχεδ. ΙΙ που έχει κυλινδρική λαβή, η οποία αρχίζει από το χείλος, υψώνεται προς τα πάνω και κατεβαίνει στο σώμα. Αυτό το όστρακο χαρακτηρίζεται από την κάλυψη της επιφάνειας με επίχρισμα στιλπνό, μαύρου χρώματος. Το σχήμα αυτό είναι γνωστό στην Bajkaj και Cuke 65, στην Ήπειρο66 (Koutsoulio) και στην Αλβανία67 (Maliq III c). Συνήθως το σιγμοειδές σχήμα χρησιμοποιείται στις ανοιχτές φιάλες (σχεδ. ΙΙ 22-24). Είναι το χαρακτηριστικό σχήμα της περιόδου και κατάγεται από τη νεολιθική περίοδο. Αυτό το σχήμα είναι πολύ διαδεδομένο και υπάρχει στην ΝΔ. Αλβανια( Bajkaj,Cuke, Vodhine) 68, στην Ήπειρο69 (Kastrice ), στην Λεύκας70 και στην Αλβανία71 (Maliq III c). Από αυτό το τύπο φιαλών ξεχωρίζει το 24 του σχεδ. ΙΙ που το χείλος είναι πολύ πιο λεπτό από το τοίχωμα.
Οι φιάλες τύπου Β (σχεδ. ΙΙ: 25-27) έχουν χείλη τριγωνικής διατομής που κλίνουν προς τα έξω. Το 25 και το 26 του σχεδίου ΙΙ παρουσιάζουν τριγωνικά χείλη με επίπεδο το επάνω μέρος, με κλίση προς τα έξω. Παρόμοιο σχήμα με το 5 και 6 του σχεδ. Ι από το τύπο Β του στρώματος Kukum I, όπως παρόμοιος είναι και ο πηλός και το ψήσιμο. Ξεχωρίζει το 27 του σχεδ. ΙΙ με χείλος τριγωνικής διατομής, με ελαφρά λοξό προς τα μέσα το επάνω μέρος και έντονη κλίση (κάμψη) προς τα έξω. Αυτό το όστρακο έχει καλό ψήσιμο και αμαυρόχρωμη λειασμένη επιφάνεια. Παρόμοια σχήματα είναι γνωστά στην Χαονία72 (Bajkaj, Çuka και Vodhine), στην Kastrice73 και Leucas74 .
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
65- Bajkaj: Budina, 71, tab. I: 4. Çuka: M. Korkuti, Nje depo Un dθpτt votif de l'βge du Fer ΰ Çuke, «Iliria», 1990-1, Tirane, tab. III: 1-4.
66- Koutsoulio. Hamond, 67, fig. 13: a-2.
67- Maliq III c. Prendi, 66, tab. XVI: 1-4; Prendi, 77- 78, tab. II: 7-10.
68- Bajkaj. Budina, 71 tab. II: 1; ταb. ΙΙ: 2; Çuka. Korkuti 90, tab. I: 6, 7, 8; Vodhine. Prendi, 77-78, tab. VI: 3, 6, 7.
69- Kastritsa. Hamond, 67, fig. 10. f.
70- Leucas. Hamond, 1967 fig. 10. i.
71- Maliq III c. Prendi, 77-78, tab. IV: 6; V: 8.
72- Bajkaj. Budina 75, tab. I: 7-8. tab. II:1; Çukë. Korkuti, 90, tab. I: 9, 12; III: 7; Vodhine. Prendi, 77-78, tab. VI, 2, 6, 7.
73- Η τριγωνική διατομή με κλήση προς τα έξω του χείλους είναι χαρακτηριστικός τύπος στην Κastrica: Hamond , 1967, p. 291.
74- Leukas. Hamond, 1967, fig. 10: h.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Χαρακτηριστικό για την ΜΕΧ εποχή (Kukum I, Ngura II) της Χαονίας είναι η παρουσία των λειτουργικών λαβών Wish-Bone. Σπάνιο τύπο αποτελούν δύο τμήματα κάθετων λαβών με μαστοειδή απόφυση στην κορυφή (σχεδ.ΙΙ: 28,29). Το 28 του σχεδίου ΙΙ έχει καλή ποιότητα κεραμικής και την επιφάνεια καλυμμένη με παχύ βερνίκι που αποκτά ιδιαίτερη λάμψη. Παρόμοια σχήματα λαβών είναι γνωστά στην Κεντρική Μακεδονία75, και Αλβανία76. Επιπλέον έχει κυλινδρικές λαβές με μαστοειδή απόφυση στην κορυφή.(σχέδ.30-32). Αυτές οι λαβές ανήκουν στις φιάλες με σιγμοειδές τοίχωμα. Παρόμοια σχήματα λαβών είναι γνωστά και σε άλλες προϊστορικές θέσεις όπως στην Ήπειρο77Κεντρική Μακεδονία78. Από τα μεγάλα αγγεία έρχονται κυλινδρικές οριζόντιες και κάθετες λαβές.(σχέδ. 33-35),τα οποιήα εμφανίζονται από την πρώιμη εποχή του χαλκού. Παρόμοιες λαβές είναι γνωστά στην Ήπειρο(Τέροβο)79. Η διακόσμηση στην ΜΕΧ είναι πλαστική και ομοιόμορφη με την διακόσμηση της προηγούμενης φάσης ΠΕΧ (Kukum Ι), αλλά με παραλλαγές που δείχνουν ότι η ΜΕΧ είναι συνεχόμενη αλλά και προχωρημένη. Η εμπίεστη με νύχια διακόσμηση παρουσιάζεται σε χονδροειδή σκεύη (σχεδ. ΙΙ: 35). Επίσης, όστρακα από μεγάλα αγγεία φέρουν ανάγλυφη ταινία (που μάλλον περιτρέχει τα αγγεία) που έχει στην κορυφή βαθιές εγκοπές δημιουργημένες με εργαλείο. (σχεδ.ΙΙ. 24). Παρόμοιες εμπίεστες διακοσμήσεις είναι γνωστές και σε άλλες προϊστορικές θέσεις (80). Η μαστοειδής (ημισφαιρική) απόφυση διακόσμησης παρουσιάζεται σε όστρακα με λεπτό τοίχωμα. Ένα από αυτά (σχεδ. ΙΙ: 36) χαρακτηρίζεται από εξαιρετική ποιότητα υπόλευκου πηλού που έχει υποστεί εξαιρετικό ψήσιμο, με αποτέλεσμα το σχετικά λεπτό τοίχωμα να είναι σκληρό. Επιπλέον η ανοιχτόχρωμη επιφάνεια καλύπτεται από παχύ στρώμα μαύρου βερνικιού και καταλήγει σε γυαλισμένη επιφάνεια. Τέτοια ποιότητα είναι ασυνήθιστη για την περιοχή και ίσως η προέλευσή της θα έπρεπε να αναζητηθεί αλλού. Μαστοειδείς ημισφαιρικές αποφύσεις είναι γνωστές στην Ήπειρο(Kutsoulio)81και στην Αλβανία(Mat,Maliq)82. Ως διακόσμηση αποτελούν οι μαστοειδείς αποφύσεις στις λαβές (σχ. ΙΙ: 30-33) και η μορφή των λαβών Wish-bone (σχ. ΙΙ: 28-29). Οι λαβές Wish-Bone, εμφανίζονται για φορά στην Χαονία .Μέχρι τώρα επικρατούσε η άποψη πως αυτές οι λαβές βρίσκονται μόνο στις προϊστορικές θέσεις της ΝΑ Αλβανίας(83) και η καταγωγή τους από την γειτονική Μακεδονία που όπως αναφέραμε είναι πολλοί γνωστά. Η μοναδική εμφάνιση της γραπτής κεραμικής στην Χαονία παρουσιάζεται σε ένα όστρακο, το οποίο βρέθηκε στην Ngura . Πρόκειται για μια μεγάλη λαβή, απροσδιόριστου σχήματος, (μάλλον από πίθο) με γραπτή διακόσμηση ταινίας (πλάτος 0,01cm.) με καστανόμαυρο χρώμα πάνω στην ερυθρή επιφάνια. Είναι η πρώτη παρουσία της γραπτής και μάλλον μυκηναϊκκής84 κεραμικής στην Χαονία και την ευρύτερη περιοχή. οποία βοηθάει για την χρονολόγηση της φάσης Ngura I. Η κεραμική της Ngura από πρώτη εκτίμηση έχει παρατηρηθεί παρόμοια με την κεραμική της ΜΕΧ στην MaliqIII c (85).
Διάφορα ευρήματα. Από το στρώμα Ngura Ι έρχεται και ένα λίθινο εργαλείο (πελέκι) από γρανίτη με γκρίζο χρώμα (σχεδ. ΙΙ: 38).

75- Γραμμένος, 97, πιν. ΙV: 6; ΧΙΙ: 2, σελ. 58, 65; πιν. ΧVΙΙ: 13, σελ. 27.
76- Αλβανία (Maliq III b). Prendi, 66, , tab. XV: 21;
77- Hamond, 67, Terovo, fig. 11, b 5, fig. 13, b 5, b 15. Visani. fig. 13. c1.
78- Γραμμένος, 1997, πιν. II: 12; V: 3; ΧΙV: 4.
79- Hamond, 1967. Terovo, Fig. 11: a, b 2, b 4, b 6.

80- Εμπίεστη διακόσμηση με νύχια και ανάγλυφη ταινιωτή διακόσμηση με δάκτυλα και με εργαλεία αναφέρονται στην Χαονία, Hamond, 67, p. 290, Velca κατηγορία 1α, fig. 5, και στην Ήπειρο, Hamond, 67, p. 292, Dodona: fig. 12, p. 300, Kastritsa: fig. 7. 2, 4, p. 292; Terovo και Koutsoulio: fig. 15: 3, κατηγορία 2 and 3, p. 301. Επήσεις ένα όστρακο με ανάγλυφη ταινιωτή διακόσμηση με Έμπιστη με εργαλείο βρέθηκε πρόσφατα στα Spilea(Himare),βλέπε σημείωσεις 45,47.
81- Koutsoulio Hamond, 1967, fig. 14: a3, κατηγορία 2 and 3, p. 301.
82- Mat Β.Δ. Αλβανία: ΖΗ. Andrea, Mendime per origjinen dhe vazhdimesine e ktures se Bronxit ne krahinen e Matit. A propos de la genese et de la continuite de la culture de Mat ΰ l' θpoqure du Bruze, «Ιliria», 1985-2, tab. I: 2, 13. 85-2, tab. I: 21, 22; Στην Ν.A Αλβανία, απαντούν, παλιότερα παράλληλα. Prendi, 77-78, Maliq III a-b, tab. III: 5, 6.
83- Bodinaku, 82, f. 74.
84- Η εμφάνιση της Μυκηναϊκή κεραμική είναι μοναδικό φαινόμενο στην ευρύτερη περιοχή της Χαονίας αλλά και για ολόκληρη την Αλβανία. Koçi, 82, f. 83. Πιθανώς αυτή η (Μυκηναϊκή) κεραμική έφτασε στην παραλία μέσω των εμπορικών επαφών με την Δ. Ελλάδα. Koci, 91, f. 59.
85- J. Koci, Germime…1975, f. 65.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Κτίρια. Στις οχυρώσεις του πρώτου τύπου (ΠΕΧ και ΜΕΧ) εσωτερικά του περιβόλου δεν εντοπίστηκαν κατάλοιπα κτισμάτων (κτιρίων) εκτός από αυτό της τομής Α στην οχύρωση Kukum (εικ. 2), το οποίο απέχει 2μ. βόρεια από τον περίβολο και 5μ. ανατολικά από την είσοδο. Πρόκειται για ένα ορθογώνιο κτίριο διαστάσεων 4x3m. (εικ. 12). Οι τοίχοι έχουν περίπου ίδιες διαστάσεις (πλάτος 0.65μ. έως ο,70μ.), διατηρούνται στο θεμέλιο και εδράζονται στο φυσικό βράχο. Οι τοίχοι είναι κτισμένοι με δύο σειρές από λίθους ακατέργαστους και τρίτη ενδιάμεσα σειρά. Όσο για το συνδετικό κονίαμα χρησιμοποιείται χώμα. Ο δυτικός τοίχος (πλάτος 0,70μ.) σώζεται σε όλο του το μήκος 4,40μ. Ο νότιος τοίχος με πλάτος 0,65μ. και το μήκος 5,40μ. σώζεται τμηματικά (δε σώζεται τμήμα περίπου 1,90μ. στη μέση). Ο βόρειος τοίχος σώζεται σε μήκος 4,30μ. Το δυτικό τμήμα (μήκος 1,10μ.) δε σώζεται (ΒΑ γωνία). Ο ανατολικός τοίχος σώζεται σε όλο του το μήκος 2,90μ. Στη ΒΑ γωνία υπάρχει μια απόσταση 1μ. κενό, η οποία πιθανόν να είναι η είσοδος. Το εσωτερικό δάπεδο είναι στρωμένο με πατημένο χώμα, όπου βρέθηκαν όστρακα και το λίθινο εργαλείο τα οποία συνέδεαν το κτίσμα με την οχύρωςη(86). Στις οχυρώσεις του πρώτου τύπου εντοπίστηκαν κατάλοιπα κτισμάτων(οικίες) και εξωτερικά των περιβόλων στην Kukum 2, Ngure 20 ,και στην Cipi 1 κτίσμα . Αυτά τα κτίσματα σχετίζονται με την φάσης τις κατοίκισης της ύστερης εποχής του χαλκού και σχετίζονται με της επιδιορθώσεις στους περιβόλους(87).Όσο αφορά την κεραμική που βρέθηκε εσωτερικά τους, ήταν καλύτερης ποιότητας. .

85- Τα όστρακα, τα οποία βρέθηκαν επάνω στο δάπεδο του κτιρίου, είναι σε μεγάλο ποσοστό καλύτερης ποιότητας σε σχέση με τις άλλες τομές. Σε αυτό το δάπεδο βρέθηκε και το λίθινο πέλεκυς. Επίσης, το δεδομένο ότι είναι μοναδικό λιθόκτιστο κτίριο αποδεικνύει την οικονομική διαφορά του ιδιοκτήτη του. Όσο αφορά την λιγοστή κεραμική που βρέθηκε σε τομή εσωτερικά και δίπλα του περιβόλου υποθέτουμε ότι σχετίζονται με ξύλινα κτίρια τα οποία άνηκαν στους φτωχούς βοσκούς.
86- Το θέμα αυτό θα συζητηθεί στις δεύτερο τύπο οχυρώσεων.
---------------------------------------------------------------------------------------------

DY KONCEPTIME RRETH GLOBALIZMIT

DY KONCEPTIME RRETH GLOBALIZMIT PËRMES DEBATIT KADARE-QOSE

Dr. M. Gjoka

1. Ç’domethënë “pankosmiopiisi mama”

Avioni interatlatik Air Bus e la pas aeroportin Elefterios Venizello të Athinës dhe e para ngjarje interesante që vura re pas pak ishte kontradikta midis treguesit të orës sime dhe orës lokale. E ndërsa kalojmë meridianët drejt perëndimit ora lokale shënon gjithnjë e më pak në kundershtim me orën time të dorës. Lëmë pas Europën kontinetale dhe futemi në hapësirën atlantike duke përshkuar një hark me kurbature drejt ishullit të Islandës dhe pas dhjetë orësh fluturimi i afrohem Bostonit nga ku avioni merr rrugën drejt New Yorkut. Këto hollësira na i jepte harta në monitorin e montuar para çdo sediljeje si dhe një monitor qëndror. Disa mijëra metra mbi ujërat e oqeanit atlantik, përmbi re, ku termometri jashte shënon –59 grade celcius dhe shpejtësia e fluturimit rreth 950-1000 km në orë janë të mjaftueshme për ta ndjerë veten se po fluturon në një përmasë tjetër hapësire dhe kohe. Meditoja sa për rrotullimin e tokës dhe Ajnshtajnin aq dhe për gjithë atë mori popujsh dhe ujërash që po linim pas. Ndërkaq më tërhoqi vëmendjen një pyetje e një fëmije që ende nuk kishte hyrë në moshën e adoleshencës, drejtuar nënës së vet: ç’domethënë “pankosmiopiisi mama”(globalizëm). Nëna që me sa duket ishte sociologe po mundohej ti shpjegonte vajzës së vet por nga fytyra e hutuar e së bijës e kuptova që nuk arriti t’i krijonte një ide të qartë. Pas pak minutash vajza duke parë në korridorin e avionit një nënë krejt bionde me një fëmijë të vogël që kishte tiparet e një zezakeje me flokët rrodhe rrodhe dhe lëkurën krejt të zezë thirri: “mama, e kuptova, globalizëm dmth që mami është e bardhë dhe bebi i saj i zi!”. Pa dashur më shpërtheu një e qeshur që në këto orë të lodhëshme u përhap dhe tek bashkëpasagjerët e tjerë.

Avioni filloi të zvogëlonte lartesinë siç u kuptua nga një farë shurdhimi i përkohshëm për shkak të ndryshimit të presionit të ajrit dhe pas pak në sytë tanë u shpalos Nju Jorku dhe grataçielat të cilat ende na dukeshin si godina të vogla nga lartësia ku fluturonim dhe vetëm pas pak sekondash shkarazi pamë madhështinë e tyre, ndërsa aeroplani po i afrohej pistës së zbritjes.

2. Kasandra e mijëvjeçarit të tretë të erës së re

Disa ditë më pas po e përtypja me vehte gjithë atë lloj meditimi në mendjen time. Diku aty mes gratacileave ishin dhe dy kullat binjake që u rrëzuan në 11 shtator nga terroristët. Ishte pikërisht 11 shtatori i vitit 2001 kur bota filloi të mos ndjehej e sigurt as në metropolin e globit në Nju Jork. Kjo ide mu përforcua nga kontrolli i imët në doganë ku edhe ajo vajza e vogël e aeroplanit u detyrua ti hiqte këpucët nga këmbët e saj të vogla se mos fshihej në to ndonjë rrezik për Amerikën! Dhe një aparaturë tjetër veç asaj me rreze x kontrollonte në se kishte në bagazhet tona ndonjë lëndë radioaktive dhe padurimi im ishte i madh duke qenë se rrezikoja të humbja avionin tjetër për në Kaliforni ku ishte destinacioni im. Ashtu si Kasandra kishte parashikuar se kali i dhuruar nga akejtë do ti sillte fatkeqesi Trojës, një fat thënës i mijëvjeçarit të tretë, Samuel Hanigton me artikullin e tij të famshëm në botimin vjeshtor të revistes “Forign office” të 1993 dhe mandej në librin e tij “Ndeshja e qyteterimeve” e kishte parashikuar që bota perëndimore do të merrte një goditje që e kishte origjine e vet në botën islamike!11 shtatori tregoi se profecia e vet ishte e vërtetë, të paktën kështu u intepretua nga një pjesë analistësh ashtu sikurse nga një sërë të tjerësh kjo teori është quajtur e pa bazë.

Cili është Samuel Hunigton? Lindur në 1927, diplomuar Harvard në 1950 dhe bashkëthemelues i revistës “Foreign Policy”, aktualisht profesor i “Shkencës së qeverisjes” në Harvard, konsulent politik i presidenteve Xhonson dhe Karter dhe konsulent me influencë në politikën afatgjatë të qeverive amerikane.

Cilat janë tezat që parashtron Hunigton në artikullin e vet që duket po aq epokal sa dhe artikulli i Kennan ne Foreign Affairs në 1947 që skicoi idenë e “Luftës së ftohtë” ?

3. Rrobat e reja të mbretit dhe klubi i Hanigtonit

Duke provuar një zbatim “matematik” të teorisë së Hanigtoni në Shqipëri, nuk është nevoja të kërkojmë shumë. Një model i tillë zbatimi gjendet nëpër faqet e përditëshme të shtypit shqiptar që kurse Kadare botoi sprovën e vet “Identiteti Europian i Shqipërisë” dhe korifeu tjetër i letrave shqipe Rr.Qosja morri vrullshëm penën për ta shkërmoqur bazën ideologjike mbi të cilin mbështetet Kadare.

Dhe përqark strubumllarit Kadare- Qose një tërësi shkrimesh pro dhe kundër, ku me motive argumentimi dhe ku të shkruara me një tifozllëk që i kalon dhe ethet e kampionatit botëror nga mënyra se si po zhvillohet. Dhe padashur bën pyetjen se në cilin klub do ta vendosësh veten, tek kadareanët (siç i quan Lubonja përkrahësit e tij) apo në klubin qoseizmi siç i quan M. Velo përkrahësit e profesor Qoses. Duke lënë mënjanë si ata që verbërisht e sulmojnë Kadarenë ashtu dhe ata që po verbërisht e mbrojnë atë me slloganet “nder i kombit”, “figura jonë e shquar”, “kandidati për nobelist” etj po përpiqem të bëj një revizion të argumentave pro dhe kundra tij.

Nuk do të desha ta vija veten në rolin e kritizerit të këtyre figurave që ngelen të shquar sido qoftë polemika që zhvillohet misi tyre, por kjo nuk besoj se pengon kërkënd të shprehë mendimet e tij me po atë naivitet të fëmijës tek përalla e Andersenit që konstatoi se “mbreti nuk kishte fare rroba të reja por ishte krejt lakuriq”.

Së pari do të më interesonte të mësoja se në cilin nga klubet e sipërme do ta vinte vetveten Samuel Hanigton po të njihej me replikat e famëshme rreth Kadare dhe Qose. Duke ndjekur vijën logjike të artikullit te tij, pasi të njihej me historinë e Shqiptarëve, Hanigtoni do të konstatojë se Shqipëria ndodhet pikërisht në atë kufirin ndarës midis dy qyteterimeve, atij perëndimor dhe atij musilman dhe jo vetëm kaq, tërësia e këtyre shqiptarëve, ka të dallushme brenda entitetit të vet të dy qytetërimet, perëndimor kristian (me dy nënqyteterimet, katolik dhe ortodoks) dhe musilman. Atij nuk do ti mbushin mëndjen argumentet e sociologut F. Tarifa që e redukton qytetërimin në doktrinë të krishterë dhe musilmane dhe që për pasojë kjo luftë doktrinash nuk ka gjasa të zhvillohet pikërisht ne Shqipëri. Po aq pa kuptim do ti duket konkluzioni që debati ka lindur sepse “Qose nuk e duron dot madhështinë e Kadaresë” planetar siç mendojnë P. Misha dhe disa të tjerë. Dhe ndonjeri, si S. Bejko e shpjegon Qosen duke sajur terma interesante si “komunistë bizantinë” (Hunigtonit do ti duhet mjaf mund për të kuptuar këta dijetarët tanë sidomos kur gjen konstatime të tilla se është bizanti ai që ka krijuar sintezën e orientit me oksidentin.Vërtet gjenden disa elemente të tillë që krijojnë këtë përshtypje, por ato janë anësore.

Thelbi i debatit lidhet me pikëpamjen e Kadaresë se identiteti i Shqipërisë është lidhur me krishtërimin, pra me Perëndimin dhe qëndrimin e Qoses, që kosideron se Shqipëria është udhëkryqi i dy kulturave, asaj të krishterë dhe asaj islamike, madje ajo islamike zë vendin më të rëndësishëm.

Koncepti i fjalës qytetërim sipas Hunigtonit përmban mjaft gjëra të lidhura me historinë, gjuhën, kulturën, traditën dhe me faktorin më të rëndësishëm, fenë. Dhe popujt e civilizimeve të ndryshme dallohen nga njeri tjetri nga marrëdheniet midis Zotit dhe njeriut, individit dhe grupit, qytetarit dhe shtetit, prindëve dhe fëmijëve, burrit dhe gruas si dhe konsiderata relative rreth të drejtës dhe përgjegjësisë. Dhe këto diferenca kanë prodhuar konfliktet më të dhunëshme në histori. E pikërisht konflikti 1300 vjecar midis qyteterimit perëndimor dhe islamik i ka kufijtë mes për mes shtylles vertebrale të truallit të shqiptarëve, ku shquan në këtë pellg shekullor gjaku si gur kilometrik i kohës periudhë- qëndresa 1450-1470 e shqiptarëve me Gjergj Kastriotin që i vunë fre qyteterimit islamik përkohësisht, ashtu siç konstaton dhe Kadare. Dhe Hunightoni “duke grumbullar” të dhëna për shqiptarët do të mësojë se para kësaj periudhe për rreth një mijwvjeçare e gjysëm kjo popullsi ishte pjesë e qyteterimit të herët dhe mesjetar europian, pra të krishterë. Hanigtoni s’do te ishte aspak dakord me ata që e kosiderojne si të importuar nga ndonjë pushtues fenë e krishterë. Kushdo që ka lexuar historinë e krishtërimit do të konstatojë se atë nuk e ka sjellë asnjë pushtues, siç na thotë analisti F. Lubonja. Ishin apostujtë, ashtu si Shën Pavllo dhe shën Asti ata që morrën përsipër barrën e përhapjes së krishterimit duke ju nënështruar terrorizimeve të romakeve që kishin forcën e legjioneve. Por pikërisht në këtë ndeshje midis musilmanizmit dhe krishterimit, që nuk u bë aspak në mënyrë paqësore në trojet me shqiptarë, siç pretendojne disa analistë, ndodhi fatalja për masën më të madhe të shqiptarëve, ata u “infektuan” nga qytetërimi musilman duke u bërë mbartës dhe shërbyes të perandorisë turke në skajin e saj të largët në Ballkan dhe jo vetëm.

Fund i pjesës së parë (Tribuna, d.t 13-04-2007)

4. Realitete dhe premisa

Përballë një mënyre të shkruari meditative siç është sprova (eseja) e Kadaresë ku shpesh zë vend të parë efekti artistik i fjalës, kemi prozën e rëndë që hera herës të duket se je në një sallë gjyqi ku Qose lexon pretencën, bën gjykimin e çështjes dhe njëkohsisht është avokat po i Qoses. Ky rol i trefishtë e lodh lexuesin dhe siç e kanë vënë re dhe të tjerë si K. Frashëri (Identiteti Kombëtar dhe çështje të tjera-Tiranë 2006) i largohet temës lidhur me identitetin e shqiptarëve. Prandaj ngelet jashtë diskutimit tim teoria sofistike aq e përpunuar e kudërshtarëve të Kadaresë që bazohet në të ashtuquajturin term “i përkëdheluri i diktaturës”. Ishte diktatura që kishte nevojë për Kadarenë dhe jo e kundërta dhe ka mjaft paralelizma historikë që tregojnë se si diktatorët dhe mbretërit i afrojnë figurat e shquara krijuese për të rritur prestigjin e vet. Edhe në oborrin e Ali Pashës ishte “i përkëdhelur” Bajroni dhe iluministë të shquar epirotë si Psalidha dhe Vilara, por nuk mund të besojmë se ishte Aliu që porosiste “Çaljd Haroldin”. Akoma bëhet sikur nuk kuptohet nga z. Qose dhe shumë tjerë pamundësia reale për të dalë kundër diktaturës së viteve 45-90, qoftë dhe nga personalitete të shquara publike, pa pësuar pasoja të thella familjare dhe personale (eleminimi fizik i figurave me famë afër asaj të E. Hoxhës nga ky i fundit e tregon më së miri këtë).

Në thelb duket se që të dy korifejtë e letrave shqipe e pranojnë teorië e S. Hanigtonit për ndarjen e qytetërimeve por mendimet e tyre ndahen në efektet e kësaj teorie mbi shqiptarët. Kadareja përmend se “…edhe Rexhep Qosja ka të drejtë kur thotë se nëse shqiptarët do të kishin ruajtur besimin fillestar, rikthimi i tyre në Evropë do të kishte qenë më i lehtë. Por kjo keqardhje e tij, nëse mund ta quanim kështu, bie ndesh me këmbënguljen se gjysma jonë i përket ndërkaq qytetërimit lindor” (në të vërtëtë më se 70 % dhe jo gjysma në se llogarisim dhe shqiptarë tej trojeve të saj).

Shpesh Kadareja kritikohet edhe nga të tjerë veç Qoses për disa pasaktësi historike siç është mendimi që i jep vend primar kishës katolike në raport me atë orthodokse rrjedhimisht i atribon asaj dhe një rol promotor, duke quajtur njërën “mëmë” e tjetrën “bijë” ndonse ndarja e tyre u bë kur para ardhësit e shqiptarëve të sotëm kishin rreth njëmijë vjet të njëjtën trung feje të krishtere dhe për më tepër pjesa katolike e banorëve Shqipërisë ka një traditë ekonomike relativisht më mbrapa jugut të zhvilluar orthodoks. Madje këta të fundit do të jenë dhe qytetarët e parë shqiptarë me shtetësinë e një vendi të Komunitetit Europian. Gjithashtu nuk është e saktë teza që dënimet më të rënda i pësuan katolikët gjatë sistemit monist, kur statistikat tregojnë të kundërtën. Por ideja e tij e shprehur në vitet e fillimit të pluralizmit që “shqiptarët duhet të kthehen në fenë e të parëve të vet” është ajo e një profeti të ri për të cilën kanë kaq shumë nevojë shqiptarët. Dhe për këtë kushtet ishin më se të përshtatëshmë të paktën për popullsinë brenda trojeve të Shqipërisë zyrtare që vinte pas një farë vakumi të krijuar nga edukimi ateist sdomos për ata që u lindën në intervalin midis viteve 50-80. Ishin gjithashtu të përshtatëshme sepse një shiptare me emrin Gonxhe Bojaxhi ishte bërë Nënë Tereza e famshme. Pra shqiptarët nuk prezantoheshin nëpër edicionet e kanaleve televizive të globit vetëm nga ata që kacavireshin anijeve në kërkim të parajsës perëndimore. Ata pra, shqiptarët, kishin potenciale universale që i shtoheshin vlerave të kulturës perëndmore nga një shqiptare që aktivitetin e saj humanist e ka patur në Kalkutë. Pikërisht këtu do të thoshim se të gabuara janë premisat e Qoses dhe jo të Kadaresë.

Shteti pluralist shqiptar i hapi dyert deri dhe fundamentalistëve musilmanë duke i lënë terren të lirë veprimi zëvendësimit të islamit tradicional me një islam të afërt me konceptet whabite - pra të islamit në një ndër format e tij më radikale që praktikohet në Arabinë Saudite, si dhe në disa nga vendet e tjera arabe të Gjirit (“Dictionnaire Mondial de l’Islamisme – Plon, 2002 –cituar dhe nga P.Misha në artikullin -Tolerancë apo papërgjegjshmëri fetare). Shqipëria aderon në Konferncën Islamike dhe vetë shefi i shërbimit informativ shqiptar të asaj kohe ishte njëkohësisht dhe kryetar i shoqatës së intelektualëve musilmanë dhe nuk kemi asnjë prononcim publik të këtyre intelektualëve musilmanë kundrejt kësaj lëvizjeje (nuk është e sigurt se nuk ka qenë mburoja e falangës fundamentaliste), asnjë prononcim për të inkurajuar bektashizmin që më së paku me konceptimin panteist të botës (shih K. Frashëri në librin e sipërcituar) ka një platformë harmonie fetare të përshtatëshmë për kushtet e Shqipërisë dhe më afër globalizmit të sotëm. Përkundrazi disa qindra të tillë rendin të marin arsimin islamik deri në Indonezinë e largët kur shumica e të rinjve shqiptarë bënin të pamundurën për një bursë në universitetet perndimore(europiane dhe amerikane). Në të njëjtën kohë dëbohet si i padëshërueshëm një klerik orthodoks në 1994 për të ndërprerë pagëzmin masiv të njerëzve në fenë orthodokse me pretekstin e “greqizimit” të tyre. Pra nga njëra anë thuhet se “nga rrethet shoviniste greke vinte ideja e mbrapshtë se ortodoksët në Ballkan, përveç sllavëve, ishin të gjithë grekë, madje nuk mund të kishte shqiptarë ortodoksë-I.Kadare” dhe nga ana tjetër është vetë politika shqiptare që e mban të ndezur këtë ide me të tilla motive dëbimi. Përqark kësaj politike një “taborr” analistësh, në shumicën e tyre të origjinës musilmane, bombardojnë shtypin shqiptar me sulme sistematike kundër Kryepeshkopit Anastasio me gjithë korektësinë e këtij kleriku të shquar dhe negociatori për harmoninë fetare në Shqipëri.

5. Nobelistët Nënë Tereza dhe Ferid Murad

Z. Qose, ndonse pretendon se është jo kundër krishterimit por kundër tejshquarjes së vetëdijës fetare në disfavor të asaj musilmane, faktikisht është bërë umbrella me ngjyra laike ku janë “strehuar” gjthë ata që janë kundër vizionit kristian të Kadaresë për Shqiptarët. “Qëndrimi im ndaj emrit dhe portretit të Nënës Tereze sot nuk mund të mos jetë i kushtëzuar nga përdorimi fundamentalist fetar dhe politik i atij emri dhe atij portreti”-thotë z. Qose. Aktualisht nuk rrezikohet bota nga “fudametalistë të krishterë” siç nënkupton Qose por nga fundamentalistë musilmanë. Idenë e tejshquarjes fetare për të cilën sulmon Kadarenë dhe disa politkanë, z. Qose e argumenton dhe me neglizhimin ndaj figurës së nobelistit Ferid Murad: “Ferid Murati nuk është i krishterë prandaj emri dhe portreti i tij nuk mund të përdoren për nevojat e mobilizimit politik të krishterimit dhe për nevojat karrieriste të koniunkturistëve tanë politikë dhe kulturorë”. Këtu z. Qose është prapë i pasaktë. Duke lexuar autobiografinë e Nobelistit Ferid Murad (babai i tij shqiptar i emigruar në USA dhe nëna amerikane) mësojmë se: “Babai im ishte musilman, nëna baptiste dhe jemi rritur në një komunitet katolik. Në vazhdim vëllezërit e mi u bënë katolikë kur u martuan me gra katolike kurse unë u pagëzova episkopian (thelbi i predikimit episkopian është jeta dhe ngjallja e Krishtit-shënimi im). Dy vajzat tona u martuan përkatësisht me një ebre dhe një katolik” (shih në Web:

http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/murad-autobio.html.).

Pra mospërdorimi i emrit të nobelistit Ferid Murad në atë kuptim që thotë z. Qose na del i pamundur, sepse edhe Ferid Murat është kristian. Veç kësaj do të duhej që të predikohej një tjetër variant i fesë së krishtere dhe të parcelizohej besimi i shqiptarëve akoma në sekte të tjera të krishterimit. Duket se Qose nuk dëshëron të pranojë që Shqipërisë i rritet prestigji nga Nënë Tereza, nobliste që prej 1979, e cila tani së fundi u shpall dhe shenjtore e kishës katolike (që janë “shpallur me shumicë” bën aluzion z. Qose për “inflacionin” e të tilla shpalljeve).

http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1979/index.html ).

Qose nuk dëshëron të vendoset portreti i saj në zyrën e kryeministrit dhe ca më tepër ti vihet emri një aerodromi nga ku në të ardhmen mund të ngrihen aeroplanë bombardues… gjithë ky arsyetim të kujton paksa “Elsën e mençme” të një përralle duke vendosur një logjikë tej kornizave të racionalizmit. Edhe Saharov, mbajtës i çmimit Nobelist për paqen ishte fizikant që kishte punuar për fizikën bërthamore dhe bombën me hidrogjen, që sipas logjikës së Qoses zbulimet e tij do të mund të përdoreshn kundër njerëzimit, por komisioni përkatës i akordoi këtë çmim pikërisht sepse ai qëndroi në rradhë të parë të barrikadës për mospërdorimin e energjisë bërthamore për qëllime jopaqësore.

Umbrella e z. Qose rreth komponentes më numerike të identitetit të shqiptarëve, dmth komponentes musilmane që lidhet vetëm me 500 vitet e fundit (ose më pak po të llogarisim kripotokristianizmin, dmth deklarimin formal musilman për ti shpëtuar taksave të rënda, Kuçi është ndoshta fshati i fundit që u musilmanizua para rreth 200 vjetësh), si dhe kritika e ashpër për të ashtuquajtuin “racizëm të Kadaresë ndaj fesë musilmane” i dha mbështetje teorike shumë diskutimeve rreth një busti të Nënë Terezës që do vendosej në Shkodër, rreth restaurimit të një kishë në Shkodër që më vonë u bë xhami, rreth ndërtimit të katedrales në Prishtinë etj. Eshtë në nderin e 32 intelektualëve shqiptarë (shumica e tyre musilmanë, të paktën sipas traditës familjare), që kërkuan ndërtimin e kësaj kateraleje. Kurse umbrella ideologjike e Qoses sjell tejshquarjen që ai mendon se kërkon ta evitojë.

Kadare e quan për turp që i ngrihet shatorja në Tiranë një pushtuesi kinse themeluesit të Tiranës (Vetëm një popull që nuk e meriton lirinë mund t’i ngrejë shtatore pushtuesit të vet-thotë ai). Kadare bën thirrje të mos kthehet koha e Haxhiqamilëve (dmth rryma kundëreuropiane). Të gjitha këto Qose i shkërmoqur “molekulat” e mendimit kadarean në “atome”, “zbulon” teorinë raciste të Kadaresë (madje me argumenta gjeografikë, religjiozë e ideologjikë) duke ju larguar kontekstit të tij dhe po të kujtojmë thënien e Fushesë, ministrit te Bonopartit “më jepni tre fjali të francezit më të ndershëm që ta fus në burg me fjalët e tij” Kadare i ka dhënë shumë faqe me të cilat pretenca e z. Qose do ta çonte Kadarenë në galera për më shumë vite se sa zgjat jeta e tij e madje do ta kryqëzonte atë si Krishtin. Prandaj Kadareja zgjodhi rrugën ta injorojë gjithë shkrimin voluminoz të Qoses me shprehjen “Një sulm i pabesë”, zgjedhje që nuk është domosodoshmërisht e drejtë.

6. Evolucioni i identitetit

Ndërsa i gëzohemi një gjetjeje arkeologjike që tregon një kulturë të lashtë të truallit ku sot banojnë shqiptarët, të lidhur me atë greko-romake që përbën dhe bazën mbi të cilën mbështetet trashëgimia kulturore e qytetërimit perndimor, i gëzohemi kodikëve të kishës orthodokse të grumbulluar nga Theofan Popa por nuk mund të mos njohim dhe ndryshimet që kanë ndodhur në identitetin e shqiptarëve që siç thotë edhe K. Frashëri me dashamirësi “përqafuan fenë musilmane”(dmth fenë e pushtuesit). Pra nuk mund të mos pranojmë se z. Qose me sistemin e tij ideologjik shpreh një realitet. Por një realitet që potencialisht mbart edhe rreziqe. Jemi ende larg ditës kur besimi fetar në glob nuk do te ruajë një rol përcaktues në unitetin e një kombi dhe rrethana të caktura historike mund të prodhojnë shpërbërje pikërisht aty ku ka dhe ndryshime në jetën shpirtërore fetare. Këtë e dëshmon më së miri shpërbërja e vendeve që përfshinin popuj me qytetërime të ndryshëm (si Bashkimi Sovjetik dhe Jugosllavia). Psh një skenar i mospranimit të Turqisë në Komunitetin Europian (EU) apo refuzim i projektit të saj për tu bashkuar sepse do të preferonte të kryesonte një komunitet islamik, do të krijonte një hartë të re globale dhe premisa shpërbërëse në Shqipëri.

Kadareja vjen me idenë profetike që “shqiptarët të kthehen në fenë e të parëve të vet” ide që po të mos pengohej nga faktorë të ndryshëm, ishte afër realizimit të vet. Ndonse thotë se “njëlloj do ndihmjnë ose pengojnë që të tria fetë për integrimin europian” ai e di se realiteti nuk është aspak ashtu. Në ditën e nënëshkrimit të marrëveshjes për stabilizim dhe asocijim nuk u pyet se a ka rrezik nga “fondametalistë të krishterë” por a ka rrezik nga “fondametalistë musilmanë”. Ndryshe nga Turqia që S. Hanigton e quan vend dilemë, dmth me qytetërim të ndryshëm nga ai europian, por që elita e saj po e tërheq drejt perëndimit, Shqipëria e ka gati një komponente kulturore të lidhur me perëndimin. Nuk ngelet veç që elita që shpreh komponenten e identitetit musilman të Shqipërisë ti afrohet vizionit të Kadaresë dhe mijëra emigrantëve që po integrohen në vendet perëndimore duke përqafuar fenë e të parëve të tyre pa asnjë imponim ashtu si dhe nobelisti Ferid Murat dikur.

Konkluzion

Ideja profetike e Kadaresë është një vizion i afrimit drejt perëndimit duke u bazuar në vetë trashëgiminë kulturore të shqiptarëve. Me të drejtë Qose pranon që faktorët historikë kanë sjellë një evolim dhe një pjesë e rëndësishme numerike e shqiptarëve kanë qënë orientuar drejt një qytetërimi musilman (dhunërisht apo vullnetarisht), por ndërkaq një pjesë e mbetur e saj saj ka pasur vijueshmëri historike dymijëvjeçare të lidhur me krishterimin dhe qytetërimin perëndimor. E përderisa pranohet prej tij ideja e një evolucioni të identitetit të një pjese të shqiptarëve, pse ju dashka kundërvënë Kadaresë që i fton bashkëkombësit e vet të vazhdojnë procesin e evolucionit në kushtet e reja të globalizmit, por këtë herë drejt identitetit të tyre të hershëm kristian? Realiteti statik i paraqitur nga Qose (dhe jo vetëm statik po të sjellim ndërmend aktivitetin e fondamentalstëve musilmanë në trojet shqiptare) ndihmon në krijimin e një force fërkimi në rrugën e pakthyeshme të Shqipërisë drejt qytetërimit perëndimor.

(pjesa e dytë, botuar në Tribuna, dt 20-04-2007)